Rophim, ThapcamTV và hàng loạt trang web lậu đã dừng hoạt động: Cuộc tranh luận chưa có hồi kết

Trong vài tháng gần đây, cộng đồng người dùng Internet tại Việt Nam và châu Á liên tục chứng kiến sự biến mất của những cái tên quen thuộc. Rophim – từng được xem là trang phim lậu lớn nhất Việt Nam – chính thức dừng hoạt động. ThapcamTV, nền tảng xem thể thao lậu có bình luận tiếng Việt, cũng rơi vào tình trạng không thể truy cập.

Trước đó không lâu, bato.to, một trong những trang truyện tranh lậu có lượng người dùng toàn cầu lớn, đã đóng cửa sau chiến dịch truy quét phối hợp giữa Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, với sự tham gia điều tra của CODA (Hiệp hội Phân phối Nội dung Nhật Bản) và các hành động pháp lý do Kakao Entertainment hỗ trợ triển khai.

Điểm chung của các sự kiện này là đều diễn ra trong bối cảnh các chiến dịch chống vi phạm bản quyền được đẩy mạnh, mang tính xuyên biên giới, có sự tham gia của chính phủ, cơ quan thực thi pháp luật và các tập đoàn cung cấp nội dung lớn. Nhưng phản ứng của cộng đồng thì nhanh chóng tách thành nhiều luồng quan điểm đối lập.

“Đã là lậu thì chắc chắn là sai”

Với một bộ phận không nhỏ, câu chuyện khá rõ ràng: Trang nội dung lậu vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, và việc bị đóng cửa là hệ quả tất yếu.

Lập luận của nhóm này dựa trên những con số và nguyên tắc thị trường. Các trang phim, truyện, thể thao lậu khai thác trái phép nội dung có bản quyền, gây thiệt hại trực tiếp cho nhà sản xuất, tác giả, nhà xuất bản và các nền tảng trả phí. Nhiều báo cáo trong ngành nội dung số cho thấy hành vi tiêu thụ nội dung lậu làm gia tăng tỷ lệ hủy đăng ký dịch vụ chính thống, ảnh hưởng đến doanh thu và khả năng tái đầu tư cho các dự án mới.

Từ góc nhìn này, việc chính phủ và các liên minh chống vi phạm bản quyền phối hợp để chặn tên miền, đóng cửa nền tảng, thậm chí truy tố người vận hành không chỉ là biện pháp pháp lý, mà còn được xem là “chuẩn mực mới” trong bảo vệ sáng tạo. Nếu không có rào cản đủ mạnh, thị trường nội dung sẽ khó duy trì được sự công bằng khi người trả phí phải cạnh tranh với lựa chọn miễn phí, còn nhà sáng tạo thì bị bào mòn giá trị lao động.

Với họ, việc Rophim, ThapcamTV hay bato.to dừng hoạt động là một bước đi cần thiết để tái lập trật tự, gửi thông điệp rõ ràng rằng sáng tạo cần được định giá và trả công tương xứng.

“Trang lậu đôi khi làm tốt điều mà nền tảng chính thống chưa làm được”

Ở chiều ngược lại, không ít người bày tỏ sự tiếc nuối, thậm chí phản đối các chiến dịch truy quét, với lập luận rằng đối tượng hưởng lợi lớn nhất không phải lúc nào cũng là tác giả.

Cuộc tranh luận về vấn đề bản quyền trong ngành công nghiệp manga, manhwa và webtoon hiện đang diễn ra vô cùng gay gắt và phức tạp, không chỉ xoay quanh khía cạnh pháp lý mà còn cả đạo đức và điều kiện lao động.

Một mặt, các tập đoàn lớn trong ngành như điển hình là Kakao đang tiến hành các chiến dịch pháp lý mạnh mẽ để chống lại nạn vi phạm bản quyền. Nhiều ý kiến cho rằng, trong khi các tập đoàn này chi tiêu lớn cho việc bảo vệ tài sản trí tuệ và khởi kiện các trang web lậu, họ lại chưa thực sự cải thiện điều kiện làm việc cho các tác giả.

Các họa sĩ và biên kịch vẫn phải đối mặt với lịch xuất bản dày đặc đến mức kiệt sức, áp lực doanh thu khổng lồ, và một thực tế là thu nhập vẫn còn bấp bênh, thiếu sự đảm bảo lâu dài. Do đó, nỗ lực “bảo vệ bản quyền” trong mắt một bộ phận lớn cộng đồng bị nhìn nhận như đang ưu tiên và bảo vệ lợi ích của các nhà xuất bản và nền tảng phân phối (những đơn vị thu lợi nhuận lớn từ việc phân phối).

Mặt khác, trường hợp của bato.to và các trang web tương tự càng làm cho cuộc tranh luận trở nên đa chiều hơn. Đối với nhiều độc giả và các nhóm fan dịch, những trang này không đơn thuần là một “trang lậu” theo nghĩa tiêu cực nhất. Thay vào đó, nó hoạt động như một thư viện kỹ thuật số không chính thức:

• Nơi lưu trữ các tác phẩm bị bỏ sót: Đây là kho tàng cho các tác phẩm không được cấp phép phát hành chính thức tại quốc gia của độc giả, các bộ truyện cũ đã ngừng in (out-of-print) và không thể tìm thấy ở các kênh thương mại hợp pháp.
• Kênh phân phối cho tác giả nhỏ: Các tác phẩm của những tác giả độc lập hoặc nhỏ, chưa có kênh phân phối quốc tế chính thức, tìm được khán giả đầu tiên của mình thông qua các nền tảng này.
• Động lực quảng bá: Không ít bản dịch được thực hiện bởi các nhóm fan (scanlation groups) hoạt động tự nguyện, thậm chí tự bỏ tiền và công sức. Mục tiêu ban đầu của họ là vì tình yêu với tác phẩm và mong muốn quảng bá chúng đến một lượng độc giả rộng lớn hơn, qua đó trở thành một “bàn đạp” hoặc bằng chứng về nhu cầu thị trường, thúc đẩy các nhà xuất bản lớn xem xét cấp phép và phát hành phiên bản thương mại một cách hợp pháp.

Trong lĩnh vực phim ảnh và truyền hình, tranh luận về sự bất công trong phân phối lợi ích cũng ngày càng rõ rệt. Nhiều người dùng, nhà hoạt động và chính những người làm nghệ thuật cho rằng các nền tảng streaming lớn như Netflix, Disney+ hay Amazon Prime Video không phân chia lợi nhuận công bằng cho những người trực tiếp tạo ra nội dung.

Mô hình kinh doanh phổ biến của các nền tảng này dựa trên việc trả thù lao khoán ban đầu hoặc mua bản quyền trọn gói, sau đó độc quyền khai thác tác phẩm trong thời gian dài mà không chia sẻ doanh thu theo lượt xem, khác hẳn mô hình chiếu rạp hay truyền hình truyền thống. Hệ quả là nguồn thu nhập “residual” từng đóng vai trò như lưới an toàn tài chính cho diễn viên, biên kịch và đạo diễn bị thu hẹp nghiêm trọng, trở thành nguyên nhân trực tiếp của các cuộc đình công lớn như WGA và SAG-AFTRA tại Hollywood.

Khi người sáng tạo vẫn bị coi là contractor hoặc freelancer, phải chật vật mưu sinh trong khi tác phẩm của họ tạo ra lợi nhuận khổng lồ cho các tập đoàn tỷ đô, thì những lời kêu gọi khán giả “bảo vệ bản quyền” hay chống xem lậu trở nên kém thuyết phục. Lập luận phổ biến là: Nếu chính chủ sở hữu bản quyền không tôn trọng và trả công xứng đáng cho người sáng tạo, họ khó có cơ sở đạo đức để yêu cầu khán giả làm điều đó.

Đối với nhóm này, trọng tâm là sự thiếu công bằng trong toàn bộ chuỗi giá trị từ sáng tạo, phân phối đến tiêu dùng. Đây là vấn đề mà các nhà xuất bản và nền tảng phân phối đã hứa hẹn giải quyết nhưng chưa thực hiện được, gây ảnh hưởng đến cả khán giả lẫn những người sáng tạo nội dung.

Trong khi đó, các nền tảng phim lậu như Rophim hay ThapcamTV lại đáp ứng nhu cầu khán giả hiệu quả hơn về trải nghiệm.

Giao diện dễ dùng, tìm kiếm thuận tiện, thư viện nội dung đa dạng từ Hollywood, Bollywood đến điện ảnh châu Âu và châu Á, bao gồm cả phim nghệ thuật và tác phẩm kén người xem vốn khó tìm hoặc dễ bị gỡ bỏ trên các nền tảng chính thống. Dù “điểm sai” rõ ràng nhất của chúng lại nằm ở mô hình vận hành, khi gắn chặt với quảng cáo cho các dịch vụ vay mượn tài chính và cá cược bất hợp pháp.

“Không có đúng sai tuyệt đối trong câu chuyện trang lậu”

Một luồng quan điểm khác xem đây là vùng xám thay vì cuộc đối đầu nhị nguyên.

Trong nhiều thảo luận trên các diễn đàn quốc tế, không ít người thừa nhận họ sử dụng trang lậu không phải vì muốn né trả phí, mà vì không có lựa chọn khác: Nội dung không được phát hành tại quốc gia họ, bản chính thức ra mắt quá chậm, giá vượt quá khả năng chi trả, hoặc không có bản dịch phù hợp.

Nhóm này cũng hoài nghi hiệu quả dài hạn của các chiến dịch truy quét. Lịch sử Internet cho thấy, khi một trang bị đóng, các trang tải và nền tảng thay thế nhanh chóng xuất hiện. Hành vi người dùng không biến mất, chỉ chuyển sang hình thức khác.

Từ góc nhìn này, câu hỏi quan trọng không phải là việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật hay pháp lý để “đóng cửa bao nhiêu trang lậu,” bởi lẽ đây chỉ là giải pháp tình thế và dễ bị các đối tượng vi phạm lách luật. Thay vào đó, chúng ta cần đào sâu vào nguyên nhân gốc rễ và cơ cấu thị trường.

Vì sao một bộ phận không nhỏ người dùng, dù sẵn lòng chi trả cho nội dung hợp pháp, cuối cùng vẫn tìm đến các nguồn nội dung lậu?

Và vì sao các dịch vụ phân phối nội dung chính thống (phim ảnh, âm nhạc, sách điện tử, v.v.) chưa thể đáp ứng một cách trọn vẹn và linh hoạt những nhu cầu rất cụ thể đó của người tiêu dùng?

Khi chính nhà sáng tạo không xem “lậu” là kẻ thù tuyệt đối

Bên cạnh góc nhìn của người dùng, một yếu tố thường bị bỏ qua trong tranh luận về trang lậu là thái độ của chính một số nhà làm phim. Trong nhiều cuộc phỏng vấn, không ít đạo diễn thừa nhận họ không quá khắt khe, thậm chí chấp nhận việc phim của mình được lưu hành dưới dạng đĩa lậu, link torrent hay trên các nền tảng không chính thống.

Trong bối cảnh hệ thống phân phối bị giới hạn bởi địa lý, kiểm duyệt hoặc yếu tố thương mại, việc tác phẩm được xem, dù qua con đường “không hợp pháp”, đôi khi vẫn tốt hơn là bị biến mất hoàn toàn. Những lượt xem này có thể không mang lại doanh thu trực tiếp, nhưng lại giúp bộ phim có đời sống văn hóa: được bàn luận, được nhớ đến và duy trì sự hiện diện trong ký ức công chúng.

Với một số nhà làm phim, đặc biệt trong các nền điện ảnh nhỏ hoặc mang tính thể nghiệm, độ lan tỏa đôi khi quan trọng không kém doanh thu tức thời. Sự lưu hành “ngoài luồng” giúp tác phẩm vượt qua rào cản địa lý, giá vé và hệ thống phát hành, để chạm tới những khán giả mà kênh chính thống không tiếp cận được, từ đó góp phần xây dựng danh tiếng dài hạn cho người làm nghề.

Quan điểm này không đồng nghĩa với việc cổ vũ vi phạm bản quyền, nhưng nó cho thấy mâu thuẫn cốt lõi dẫn đến sự tồn tại của trang nội dung lậu. Trong khi các chiến dịch chống nội dung lậu thường được triển khai nhân danh bảo vệ người sáng tạo, thì không phải lúc nào người sáng tạo cũng có chung ưu tiên với nhà phát hành hay nền tảng phân phối.

Trường hợp Pirate Bay và đáp án cho câu hỏi: “Vì sao trang lậu vẫn tồn tại?”

The Pirate Bay thường được xem là một trường hợp kinh điển khi bàn về nội dung lậu trên Internet. Đây là một trang chia sẻ torrent cho phép người dùng tải về phim, nhạc, sách và phần mềm thông qua mô hình peer-to-peer, không lưu trữ nội dung trực tiếp mà đóng vai trò như một “chỉ mục” dẫn tới các tệp dữ liệu do cộng đồng chia sẻ. Các nhà sáng lập của trang đã bị bắt và kết án từ hơn một thập kỷ trước vì vi phạm bản quyền, nhưng bản thân nền tảng vẫn tiếp tục tồn tại dưới nhiều tên miền và hình thức khác nhau.

Điều này phản ánh sự khác biệt căn bản giữa trang lưu trữ nội dung lậu và các nền tảng corporate tập trung. Nhiều trang lậu không chỉ vận hành vì mục đích “xem miễn phí”, mà còn dựa vào sự tham gia chủ động của cộng đồng như một hệ thống lưu trữ phi tập trung.

Trong bối cảnh các nền tảng streaming sẵn sàng gỡ bỏ tác phẩm vì lý do thuế, bản quyền khu vực hoặc tối ưu chi phí, những kho lưu trữ này trở thành nơi giữ lại các nội dung có nguy cơ biến mất khỏi không gian số. Việc chia sẻ torrent được xem như một cách mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và văn hóa, phục vụ những nhu cầu đa dạng và phức tạp mà hệ thống phân phối chính thống chưa đáp ứng trọn vẹn.

Chính tính chất phi tập trung này khiến Pirate Bay khó bị xóa sổ hoàn toàn. Khi một phiên bản bị đánh sập, những người khác vẫn có thể nhanh chóng dựng lại bản sao mới từ dữ liệu đã được cộng đồng nắm giữ.

Việc Rophim, ThapcamTV hay bato.to dừng hoạt động có thể cho thấy cuộc chiến chống nội dung lậu đang bước sang giai đoạn quyết liệt hơn. Nhưng những tranh cãi xoay quanh các sự kiện này cũng chỉ ra một thực tế khác: Khi nhu cầu tiếp cận nội dung vẫn còn, và khi hệ sinh thái chính thống chưa đủ linh hoạt để đáp ứng những nhu cầu đó, câu chuyện về trang lậu sẽ khó có thể khép lại hoàn toàn.