Tết Nguyên Tiêu (Rằm tháng Giêng) là một trong những ngày hiếm hoi mà người Việt vừa hướng lên trời, vừa nhìn vào trong mình. Dân gian vẫn thường bảo nhau: “Lễ cả năm không bằng Rằm tháng Giêng”. Vậy ngày lễ này bắt nguồn từ đâu, được các bậc tiền nhân tổ chức long trọng ra sao và ngày nay chúng ta đón nhận nó như thế nào?
Cùng khám phá 11 điều thú vị làm nên linh hồn của ngày lễ này:
1. Nguyên Tiêu từng là “quốc lễ” trong Châu bản triều Nguyễn
Dưới triều Nguyễn, Tết Nguyên Tiêu không chỉ là câu chuyện “nhà ai nấy làm” mà được gọi tên trang trọng là lễ Thượng nguyên, nằm trong hệ thống lễ tiết quan trọng bậc nhất của quốc gia. Tư liệu Châu bản và ghi chép trong Đại Nam thực lục hiện lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I cho thấy, triều đình xem đây là một nghi lễ có quy chuẩn Nhà nước khắt khe.
Năm Minh Mệnh thứ 16 (1835), nhà vua đã ban chỉ dụ cho Bộ Lễ tham chiếu điển chế xưa để quy định lại nghi thức cúng tế. Theo đó, việc dâng cúng tại các miếu và điện Phụng Tiên phải được tổ chức cỗ bàn chu đáo như tiết Đoan dương. Việc đưa Nguyên tiêu vào hệ thống điển chế chính thống cho thấy một tư duy quản trị dựa trên lễ trị: Nhà vua dùng đạo hiếu và trật tự lễ nghi để làm nền tảng cho sự ổn định của guồng máy trị quốc, khẳng định tinh thần tôn miếu trọng tổ của một dân tộc tự cường.
2. Hoàng đế thân hành tế lễ, và treo đèn thâu đêm
Không dừng lại ở việc ban hành văn bản, lịch sử ghi nhận các vị vua triều Nguyễn thường xuyên thân hành tế lễ. Bản Phúc trình của Bộ Lễ năm Tự Đức thứ 23 (1870) mô tả một kịch bản nghi lễ nghiêm ngặt: Lễ phẩm, đèn nến, trướng khám phải được chỉnh đốn hoàn hảo tại chái Đông miếu sở. Hoàng thượng mặc triều phục chỉnh tề, ngự giá từ điện Cần Chánh, qua cửa bên trái vào miếu, nghỉ chân tại tiểu thứ trước khi lập vị dâng hương. Mọi chi tiết, từ việc mở cửa Chương Đức từ canh 5 ngày 14 tháng Giêng để tiếp nhận lễ vật, đều cho thấy Thượng nguyên là một cuộc dàn dựng nghi lễ biểu tượng đầy quyền uy.
Đặc biệt, nếu bạn nghĩ “thành phố không ngủ” là khái niệm của thời hiện đại, thì triều Nguyễn đã có phiên bản tương tự từ thế kỷ 19. Vua Minh Mệnh từng cho phép treo đèn suốt đêm tại các điện miếu để “nêu bật ngày tết nhằm thời tiết đẹp”. Ánh sáng của hàng ngàn ngọn đèn lồng không chỉ để trang hoàng, mà mang ý nghĩa xua tan u tối, thắp lên hy vọng và sự sáng suốt cho cả một năm dài. Từ hoàng cung, ánh sáng ấy đã lan tỏa ra dân gian, trở thành tiền thân của những đêm hội hoa đăng lung linh dọc theo các dòng sông trên khắp cả nước ngày nay.
3. Thượng Nguyên trong hệ Tam Nguyên – Tam Quan và câu chuyện Thiên Quan tứ phước
Nếu bạn từng nghe câu “Rằm tháng Giêng là ngày Thiên Quan tứ phước”, đó là một lớp diễn giải gắn với hệ Tam Nguyên/Tam Quan trong Đạo giáo. Theo cách hiểu này, Thượng Nguyên ứng với Thiên Quan (Quan Trời), Trung Nguyên ứng Địa Quan, và Hạ Nguyên ứng Thủy Quan, mỗi “Quan” gắn với một ý niệm ban phúc, xá tội, giải ách. Điều thú vị là lớp nghĩa ấy đi vào đời sống Việt Nam rất mềm: không nhất thiết phải theo Đạo giáo, người ta vẫn bày hương đăng, làm việc thiện, xin chữ, cầu may. Chỉ là đôi khi, cùng một nhu cầu tinh thần được gọi bằng một ngôn ngữ khác, nghe cổ, nhưng không hề xa.
4. Nguyên Tiêu là “ăn Tết lại”, một cách kéo dài hạnh phúc rất Việt Nam
Người Việt có một bản năng văn hóa rất dễ thương: vui rồi vẫn muốn vui thêm chút nữa. Tết Nguyên Tiêu vì thế trở thành một kiểu “ăn Tết lại”, như một dấu chấm tròn trịa cho mùa Tết trước khi quay về nhịp thường ngày. Dưới ánh trăng rằm đầu năm, tròn và sáng, người xưa gửi gắm niềm tin “đầu xuôi đuôi lọt”, làm lễ để nạp năng lượng tích cực.
Đây cũng là thời điểm quan trọng cho phong tục Tống cựu nghênh tân, người dân thường dọn dẹp nốt những gì còn sót lại của năm cũ, hạ cây nêu, và thực hiện nghi thức hóa vàng muộn. Tất cả nhằm mục đích bước vào guồng quay công việc mới với một tâm thế sạch sẽ, tinh khôi và tràn đầy năng lượng tích cực.
Việt Nam mình có nơi “ăn Tết lại” bằng… một lễ hội đường phố khổng lồ, như ở quận 5, Tp.HCM: Mang dáng dấp của một lễ hội đường phố đúng nghĩa, với diễu hành nghệ thuật, lân sư rồng, xe hoa và hàng nghìn người đổ ra phố để xem hội. Tập quán này được nhìn nhận như một dạng hệ sinh thái văn hóa của cộng đồng, nên đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho hạng mục Tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Nguyên Tiêu của người Hoa Quận 5.
5. Nguyên Tiêu cũng là đêm của thơ ca
Trăng rằm đầu tiên thường khiến tâm hồn con người trở nên nhạy cảm hơn, và đó là lý do Nguyên Tiêu gắn liền với thi ca. Ngày nay, chúng ta gọi đây là Ngày thơ Việt Nam. Xưa kia, các bậc tao nhân mặc khách thường tụ họp uống rượu, thưởng trăng, xướng họa vần thơ, vừa là thú chơi thanh cao, vừa là cách tự chấn chỉnh tâm hồn sau một năm bôn ba.
Bài thơ “Nguyên Tiêu” của Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tại chiến khu Việt Bắc năm 1948 là minh chứng đẹp nhất. Hình ảnh “Xuân giang xuân thủy tiếp xuân thiên” (Sông xuân, nước xuân tiếp giáp với trời xuân) không chỉ mô tả cảnh sắc tuyệt mỹ mà còn là biểu tượng của sự hòa quyện giữa thiên nhiên và khát vọng thái bình. Đôi khi, chúng ta cần một câu thơ hay để khởi động một năm mới thật tử tế và giàu cảm xúc.
6. Đông Nam Á ai cũng có “Nguyên Tiêu” của mình, gọi chung là lễ hội ánh sáng
Dạo gần đây, Đông Nam Á có vẻ ít nhiều “xích lại gần nhau” hơn ta nghĩ, nhưng thực chất sợi dây liên kết ấy đã được thắt chặt từ nhiều thế kỷ trước qua những giao thoa âm thầm. Nhất là khi mỗi quốc gia đều sở hữu một 'miền Bắc' của riêng mình, rồi lan tỏa dần xuống phương Nam, với một Tết Nguyên Tiêu vẫn bền bỉ chảy trôi như dòng hải lưu văn hóa mềm mại, nối liền những đứt gãy của địa lý và thời gian.
Ở Singapore là những đêm hoa đăng khép lại mùa Tết bên vịnh Marina. Ở Malaysia có Chap Goh Meh, với những quả quýt được ném xuống sông như một lời cầu duyên đầu năm. Thái Lan và Philippines, trong các khu phố người Hoa, vẫn treo đèn đỏ rực, múa lân, dâng hương cầu an. Mỗi nơi có một biến thể, nhưng mẫu số chung vẫn là ánh sáng, sự đoàn viên và một lời cầu chúc tập thể. Điều này cho thấy Nguyên Tiêu không chỉ là di sản riêng lẻ mà là một sợi dây kết nối tinh thần của cả khu vực, đề cao giá trị gia đình và niềm tin vào tương lai tươi sáng.
7. Nguyên Tiêu được “địa phương hóa” thành di sản
Hội An là nơi Tết Nguyên Tiêu được phong di sản vì sức sống mãnh liệt và đặc tính giao thoa văn hóa Việt - Hoa - Nhật. Tại đây, ngày lễ không chỉ khu biệt trong từng gia đình mà trở thành ngày hội của cả thương cảng xưa.
Tục vay vốn đầu năm: Những người kinh doanh thường đến các di tích thờ Thần Tài, Quan Công để xin vay tượng trưng một ít tiền vốn. Cuối năm họ sẽ quay lại trả gốc và san sẻ khoản lời như một cách tri ân thần linh.
Ẩm thực tinh hoa: Hội An thết đãi thực khách những món ăn vốn ít có ngày thường như khau nhục, vịt tiềm bát trân, bún gạo Phước Kiến... Nguyên tiêu ở Hội An vì thế không chỉ để "xin" mà còn để "thưởng", biến di sản thành một phần hồn không thể tách rời của phố cổ.
8. Văn hóa “rước” tín ngưỡng
Một nét văn hóa thường bị bỏ lỡ là các lễ rước, tiêu biểu như lễ hội Chùa Bà Thiên Hậu (Bình Dương). Nghi thức diễn ra từ đêm 14 sang rạng sáng 15 tháng Giêng với không gian đèn lồng, cờ phướn rợp trời. Điểm nhấn là màn rước kiệu Bà đi qua các tuyến phố.
Lúc này, đức tin không còn nằm yên sau cổng chùa mà hòa vào nhịp đập đời thường. Lễ rước đóng vai trò gắn kết cộng đồng, trấn an tinh thần và tạo cảm giác “năm mới đã được chứng giám”. Đối với những người trẻ, việc tham gia lễ rước là một cách để chạm vào căn tính văn hóa, cảm nhận sức mạnh của niềm tin tập thể trong không gian đô thị hiện đại.
9. Ẩm thực và triết lý “trôi chảy – viên mãn”
Ẩm thực Nguyên Tiêu không chỉ là chuyện ngon dở, mà là chuyện triết lý. Đây là một trong những ngày ăn chay lớn nhất trong năm. Việc ăn chay giúp thanh lọc cơ thể sau chuỗi ngày Tết thừa đạm, đồng thời nuôi dưỡng lòng từ bi.
Ngôi sao của mâm cỗ chính là Bánh trôi nước (chè trôi nước). Những viên bánh tròn trịa, trắng trong mang theo mong ước về một năm mới “vạn sự trôi chảy, hanh thông”. Hình dáng tròn đầy tượng trưng cho sự đoàn kết gia đình, sự viên mãn của ánh trăng rằm. Ăn một bát chè trôi ấm nóng đêm rằm là cách người ta nạp vị ngọt vào lòng, mong chờ một năm mới êm xuôi, ngọt ngào.
10. Phong tục khai chữ, xin chữ: Gửi gắm ước vọng vào nét mực
Dư âm của tinh thần hiếu học và trọng chữ nghĩa từ ngàn xưa luôn hiển hiện rõ nét nhất vào dịp Tết Nguyên Tiêu:
Khai bút đầu năm: Với các sĩ tử hoặc những người làm nghề cầm bút, đêm Rằm tháng Giêng là thời điểm tuyệt vời để "khai bút".
Xin chữ đầu năm: Tại các đền, chùa hoặc các con phố ông đồ, người dân thường có tục đi xin chữ vào ngày Rằm. Mỗi nét chữ phượng múa rồng bay trên giấy đỏ không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là lời cầu chúc. Người già xin chữ Thọ, người kinh doanh xin chữ Lộc, Tín, còn người trẻ thường chọn chữ Đăng khoa hay Thành. Nét mực tàu trên giấy đỏ như một lời cam kết và lời cầu nguyện gửi đến đất trời trong đêm hội hoa đăng.
11. Cầu an rất Phật giáo, còn “cúng sao giải hạn” là câu chuyện pha trộn tín ngưỡng
Rằm tháng Giêng ở Việt Nam hiện nay gắn chặt với đi chùa cầu an, và nhiều nơi từng nổi tiếng vì lượng người tham dự đông đến mức phải tổ chức theo “khóa” để giảm chen chúc. Nhưng đi kèm mùa lễ đầu năm là thực hành cúng sao giải hạn, và đây là chỗ dễ bị hiểu lẫn: một số quan điểm từ phía Phật giáo cho rằng trong giáo lý không có “cúng sao” như một nguyên lý cứu cánh, vì nó thuộc về lớp tín ngưỡng – chiêm tinh dân gian pha trộn.
Vì thế, nếu muốn “giữ tinh thần Rằm tháng Giêng” theo cách bền, nhiều người chọn tập trung vào việc tu sửa thân tâm, làm việc thiện, sống lành thay vì đặt hết kỳ vọng vào nghi thức.
Tết Nguyên tiêu ngày nay
Dù xã hội hiện đại đã có nhiều thay đổi, nhưng tinh thần của ngày Rằm tháng Giêng vẫn được duy trì bền bỉ:
Đi chùa cầu an: Với nhiều người, "Rằm tháng Giêng là Tết của Phật". Người dân thường đổ về các chùa để tụng kinh, lễ Phật, mong cầu sự thanh thản trong tâm hồn và may mắn cho gia đình.
Lễ hội hoa đăng: Kế thừa truyền thống "treo đèn" xưa kia, nhiều địa phương (như Hội An hay các khu vực có đông người Hoa sinh sống) tổ chức lễ hội hoa đăng rực rỡ trên sông, tượng trưng cho việc thắp sáng niềm hy vọng.
Bữa cơm gia đình: Sau khi hoàn tất các nghi thức cúng gia tiên, các gia đình thường quây quần bên mâm cơm sum họp. Những chiếc bánh chưng cuối cùng thường được chiên lại, hoặc những bát trôi nước ngọt ngào được bày ra, đánh dấu sự kết thúc trọn vẹn của chuỗi ngày nghỉ Tết để bắt tay vào công việc, đồng áng.
Năm nay, ngày Rằm tháng Giêng rơi vào thứ Ba (03/03/2026), ba con số 3 xếp hàng như một sự khởi đầu cân bằng: Chỉ cần một mâm cỗ chay tinh gọn và dành thời gian buổi tối để đi xin chữ treo trong phòng làm việc có lẽ sẽ là cách tuyệt vời để giữ gìn nét đẹp truyền thống trong nhịp sống hiện đại.
Vậy với bạn thì sao? Ngoài 11 điều kể trên, Nguyên Tiêu còn là điều gì nữa?
