Yêu Lành mùa 5 khép lại: Tổng kết những “bài học yêu” ta học được từ gia đình

“Chúng ta thường nghĩ tình yêu bắt đầu khi ta gặp một người đặc biệt. Một người khiến tim mình rung động, khiến mình muốn mở lòng, muốn gắn bó.” Nhưng trong chuỗi series Yêu Lành, anh Lương Dũng Nhân đưa ra một góc nhìn khác: “Cách ta yêu, hay sợ yêu, đã được hình thành từ rất lâu, ngay từ những mối quan hệ đầu tiên trong đời.”

Chúng ta đã học được cách yêu từ cha mẹ, từ việc có ai đó thật sự lắng nghe mình, từ việc cảm xúc của mình được đón nhận hay bị gạt đi, từ việc mình có được phép khác đi, hay phải trở thành một phiên bản “dễ thương, vâng lời” để được thương yêu trong một mối quan hệ.

Mô hình 5A: Bản đồ cảm xúc cho một mối quan hệ lành mạnh

Trong cuốn sách How to Be an Adult in Relationships: The Five Keys to Mindful Loving, tác giả David Richo nhìn tình yêu từ một góc độ khác: tình yêu là một năng lực đã được hình thành từ rất sớm, trước cả khi ta bước vào mối quan hệ lãng mạn đầu tiên.

Ông giới thiệu mô hình 5A - một khung lý thuyết được áp dụng vào mối quan hệ trưởng thành. Ông cho rằng để một mối quan hệ có thể thực sự sâu sắc và an toàn, con người cần 5 yếu tố cốt lõi: attention (sự chú tâm), acceptance (sự chấp nhận), appreciation (sự trân trọng), affection (sự tình cảm), và allowing (sự “chắp cánh”).

Trong một mối quan hệ lành mạnh, 5 yếu tố trong mô hình 5A không thể tách rời. Chúng tạo thành một hệ sinh thái cảm xúc: nếu thiếu một yếu tố, cả hệ thống trở nên mong manh. Khi 5 yếu tố này hiện diện cùng nhau, chúng ta sẽ cảm thấy an toàn khi được là chính mình trong mối quan hệ.

Mô hình được ông nhắc đến trong bối cảnh tình yêu đôi lứa. Nhưng thực chất, 5 yếu tố này đã được hình thành từ rất sớm, ngay trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái.

Mô hình 5A trong mối quan hệ gia đình

5 yếu tố trong mô hình 5A đã luôn là những nhu cầu tâm lý căn bản trong tuổi thơ chúng ta. Trẻ lớn lên bằng trải nghiệm lặp đi lặp lại với những người chăm sóc mình. Gia đình là nơi đầu tiên một trẻ học xem thế giới này có an toàn để gắn bó hay không.

Đầu tiên, khi trẻ được chú tâm (attention) thông qua việc được nhìn, được lắng nghe, được phản hồi một cách nhất quán, hệ thần kinh học được rằng: sự tồn tại của mình có trọng lượng. Không cần làm gì đặc biệt, chỉ cần hiện diện cũng đủ để được nhìn thấy. Đây là nền móng của cảm giác “Sự tồn tại của mình có ý nghĩa trong thế giới này”.

Từ đó, trẻ mới có thể đi tới sự chấp nhận (acceptance). Khi cảm xúc của trẻ được tiếp nhận mà không bị người lớn chê trách, phủ nhận, các em học được rằng trải nghiệm bên trong của mình là hợp lệ. Nỗi buồn không khiến các em trở thành gánh nặng. Cơn giận không khiến các em bị bỏ rơi. Sự chấp nhận tạo ra một sự thật: “Mình không cần che giấu cảm xúc để được yêu”.

Khi đã được nhìn và được chấp nhận, trẻ mới có thể cảm nhận được sự trân trọng (appreciation). Trân trọng giúp cho trẻ hiểu rằng “Mình có giá trị vì mình là chính mình”. Trẻ bắt đầu cảm thấy mình không cần phải liên tục chứng minh để giữ lấy sự kết nối. Giá trị bản thân không còn treo lơ lửng trong ánh mắt người khác.

Từ đó, sự tình cảm gồm những cái ôm, sự dịu dàng, gần gũi, tình cảm (affection) mới có thể trở nên an toàn. Khi được yêu thương bằng cơ thể, trẻ học được rằng những tương tác gần gũi giúp tình cảm trở nên khăng khít hơn.

Và chỉ khi bốn yếu tố này đủ đầy, sự “chắp cánh” (allowing) mới có thể xuất hiện. Đây là trạng thái khi cha mẹ có đủ sự an toàn để cho phép trẻ khác mình, thử nghiệm, sai, và lớn lên theo cách riêng. Nhờ đó, trẻ học rằng: “Mình có không gian riêng để phát triển, được làm những điều mình mong muốn, ước ao mà vẫn luôn có cha mẹ đồng hành, dõi theo từ xa”.

Ngược lại, khi một trong những chữ “A” này bị thiếu hụt, trẻ cũng rút ra những bài học khác. Thiếu sự chú tâm từ người lớn, các em dần hình thành ý thức rằng: mình phải trở nên “ồn ào” hoặc thu mình mới được để ý. Thiếu sự chấp nhận, trẻ tự kìm nén hoặc điều chỉnh cảm xúc, dồn nén mình đến một ngày, các em không thể gọi tên cảm xúc thật sự mà mình đang trải qua bên trong. Thiếu sự trân trọng, giá trị bản thân trở nên mong manh. Thiếu tình cảm, trẻ không biết những cái ôm sẽ có sức nặng đến đâu, có thể “cứu rỗi” mình trong những lúc buồn bã nhất. Và nếu thiếu sự chắp cánh, trẻ sẽ lo rằng khác biệt dễ bị gắn với nguy cơ bị cha mẹ bỏ rơi.

Vì được lưu trong hệ thần kinh, những trải nghiệm thiếu hụt từ gia đình sẽ gián tiếp ảnh hưởng cách chúng ta yêu khi trưởng thành.

Một người không được chú tâm đủ khi nhỏ có thể bước vào tình yêu với nỗi sợ bị bỏ quên thường trực. Một người không được chấp nhận dễ sợ bị nhìn thấy những khuyết điểm của họ. Một người ít nhận được sự trân trọng dễ gắn giá trị bản thân vào sự công nhận của người khác. Một người thiếu tương tác tình cảm vừa khao khát gần gũi, lại vừa e sợ những thân mật. Và một người không được chắp cánh có thể trở nên kiểm soát, hoặc chấp nhận bị người khác kiểm soát trong mối quan hệ.

Vì vậy, khi chúng ta ghen tuông, kiểm soát, né tránh hay khép mình trong tình yêu, đó là vì ta đang thiếu vắng đi một hoặc nhiều yếu tố của mô hình 5A trong suốt quá trình lớn lên. Trong tuổi thơ, có người phải chật vật để được công nhận “con giỏi lắm” cùng điều kiện “đạt 10 điểm trong tất cả bài kiểm tra”, hay có người thường xuyên bị cha mẹ kìm kẹp, kiểm soát. Thì khi lớn lên, mỗi mối quan hệ thân mật sẽ vô thức kích hoạt lại những thiếu hụt trong tâm thức của họ.

Theo cách này, mối quan hệ yêu đương khi trưởng thành là nơi chúng ta không chỉ yêu bằng trái tim hiện tại, mà bằng cả những gì từng được, hoặc chưa từng được, trao cho mình khi còn là một trẻ .

Khi 5 chữ A cùng hiện diện trong một mối quan hệ

Sau cùng, mô hình 5A giúp chúng ta nhận ra mình đã học cách yêu như thế nào từ rất sớm. Cách cha mẹ đồng hành trong tuổi thơ mỗi người đã trở thành khuôn mẫu vô hình cho mọi quan hệ gắn bó sau này.

Khi một trong những chữ A thiếu vắng, chúng ta lớn lên với tâm lý luôn phải tự tìm cách sinh tồn trong mối quan hệ. Chúng ta có thể rất khao khát được yêu, nhưng đồng thời cũng rất sợ hãi nó. Chúng ta muốn được thấu hiểu, nhưng lại không dám để lộ ra những gì chân thật nhất. Chúng ta muốn được gắn bó lâu dài, nhưng luôn chuẩn bị tâm lý cho khả năng bị rời bỏ.

Vì thế, tình yêu trưởng thành là thời điểm để chúng ta học lại những bài học cảm xúc. Khi 5 yếu tố, 5 chữ A được nhìn nhận lại, chúng ta đang dần thay đổi tư duy để hiểu thế nào là được ở bên người khác một cách an toàn.

Và có lẽ, đó mới là ý nghĩa của việc trưởng thành trong tình yêu. Chúng ta hiểu rằng mình cần có đủ sự chú tâm, sự chấp nhận, sự trân trọng, sự tình cảm và sự chắp cánh để có thể “thương người như thể thương thân”.