1. Chuyện gì đang xảy ra?
Khi những tin tức về Hantavirus còn chưa kịp nguội, và một vài hành khách du thuyền MV Hondius vẫn đang phải cách ly (hiện có 13 người đã xác nhận dương tính, 3 ca tử vong), thì một đợt bùng phát Ebola mới lại đang càn quét khu vực miền Trung & Tây Phi.
Đợt dịch bắt đầu từ tháng 5 ở Cộng hòa Dân chủ (CHDC) Congo, nơi đã ghi nhận hơn 900 trường hợp nghi nhiễm cùng 138 ca tử vong, còn quốc gia láng giềng Uganda đã ghi nhận 7 người mắc bệnh và 1 ca tử vong, đều là người đi từ CHDC Congo sang. Các nước giáp ranh 2 nước này hiện cũng đối mặt nguy cơ lây nhiễm rất lớn. Mới đây, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm cũng đã xác nhận Bắc Kinh đang khẩn cấp phái đoàn chuyên gia y tế và đưa các gói viện trợ nhân đạo đến CHDC Congo "hết sức trong khả năng". Những động thái can thiệp y tế khẩn cấp của Trung Quốc khiến nhiều người ngầm hiểu rằng: đợt dịch này đang có những dấu hiệu vượt tầm kiểm soát.
Về phía WHO, họ đã phải ban bố Tình trạng Khẩn cấp Y tế Công cộng quốc tế (PHEIC - Public Health Emergency of International Concern) cho dịch Ebola đang diễn ra ở khu vực này. PHEIC là mức cảnh báo cao nhất của WHO, được đưa ra khi có sự kiện y tế bất ngờ, nghiêm trọng, mang lại rủi ro sức khỏe cộng đồng cho nhiều quốc gia và đòi hỏi phản ứng phối hợp đồng bộ trên toàn cầu.
2. Ebola là bệnh gì, nguy hiểm đến mức nào?
Ebola là một bệnh nguy hiểm do các virus thuộc chi Orthoebolavirus gây ra ở người và một số loài linh trưởng, có tỉ lệ tử vong cao. Bệnh được phát hiện lần đầu năm 1976 trong 2 đợt bùng phát đồng thời tại Nam Sudan và CHDC Congo. Đợt dịch thứ 2 xảy ra tại một ngôi làng gần sông Ebola, đây cũng chính là nguồn gốc tên gọi căn bệnh này.
Đến nay có 6 chủng Orthoebolavirus đã được phát hiện, trong đó có 4 chủng gây bệnh ở người: chủng Zaire (là thủ phạm gây ra hầu hết các đợt dịch Ebola), chủng Sudan, chủng Bundibugyo và chủng Taï Forest. Hiện đã có vaccine và liệu pháp điều trị cho bệnh do chủng Zaire gây ra, song 3 chủng còn lại hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu.
Các triệu chứng Ebola thường gặp bao gồm sốt, đau họng, đau cơ; sau đó tiến tới nôn mửa, tiêu chảy, phát ban và xuất huyết, cùng với suy gan và suy thận cấp tính. Theo CDC Hoa Kỳ, Ebola lây lan chủ yếu qua tiếp xúc với dịch cơ thể và thi thể bệnh nhân, có thời gian ủ bệnh lên đến 21 ngày, và tỷ lệ tử vong trung bình lên tới 50-90%.
3. Nguyên nhân nào dẫn đến dịch Ebola?
Theo báo cáo của WHO, đợt dịch Ebola lần này bắt nguồn từ một đám tang lớn ở tỉnh Ituri vào tháng 4. Nhiều khả năng những người tham gia đã tiếp xúc virus này khi tham gia nghi lễ tắm rửa cho người mất trước khi mai táng, dẫn đến bùng phát ổ dịch.
Dù đám tang là nguyên nhân bùng phát Ebola trực tiếp, các chuyên gia từ WHO nhận định, nguyên nhân sâu xa hơn có thể là… biến đổi khí hậu. Điều này cũng được nhắc đến trong một nghiên cứu do Viện Nghiên cứu Khí hậu trực thuộc Đại học Columbia (Columbia Climate School) thực hiện vào đợt dịch Ebola năm 2014.
Theo đó, mỗi đợt El Nino gây ra những đợt nắng nóng và hạn hán nghiêm trọng, sau đó là mưa bão lớn bất thường. Lượng mưa lớn khiến cây ăn quả dại phát triển tốt hơn, thu hút dơi và các loài linh trưởng (những loài được cho là vật chủ mang virus Ebola) tập trung nhiều hơn ở khu vực Trung và Tây Phi để ăn quả. Điều này vô tình tạo cơ hội cho virus lây lan và biến thể, và con người có thể vô tình nhiễm Ebola khi tiếp xúc với các động vật này.
Ở một khía cạnh khác, biến đổi khí hậu dẫn đến cháy rừng, hạn hán… khiến nhiều loài vật (trong đó có dơi) mất đi nơi cư trú tự nhiên, con người mất đi nguồn thực phẩm từ việc trồng trọt, chăn nuôi. Điều này khiến dơi phải cư trú gần khu vực con người sinh sống hơn, và tại nhiều khu vực ở châu Phi, chúng trở thành nguồn thực phẩm thay thế của con người trong lúc mất mùa. Điều này khiến virus Ebola có cơ hội lây lan dễ dàng từ dơi sang người.
Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) cũng nhận định, gần 75% các bệnh mới hoặc tái xuất hiện sau thời gian dài ảnh hưởng đến con người vào đầu thế kỷ XXI là bệnh truyền nhiễm từ động vật (zoonotic diseases). Virus gây bệnh AIDS, SARS, COVID-19, cúm H5N1, H1N1… đều là những ví dụ điển hình. Ngày càng nhiều động vật hoang dã vốn mang mầm bệnh nay tiếp xúc nhiều hơn với con người, thường là hậu quả của nạn phá rừng và biến đổi khí hậu.
4. Vì sao đợt dịch lần này đáng lo ngại?
Phát hiện chậm trễ
Đợt dịch đang diễn ra tại CHDC Congo & Uganda được xác định do chủng Bundibugyo gây ra. Đây là chủng virus Ebola tương đối hiếm gặp, chưa có vaccine hay thuốc đặc trị mà chỉ có phác đồ điều trị giảm nhẹ cho người bệnh. Ngoài ra, một nguyên nhân khác là các bộ kit test virus Ebola sử dụng tại bệnh viện dã chiến chủ yếu chỉ phát hiện được chủng Zaire (có nghĩa chủng Bundibugyo sẽ cho kết quả âm tính). Điều này khiến ổ dịch âm thầm lây lan suốt 3 tuần trước khi bị phát hiện, khiến quy mô lây nhiễm thực tế có thể còn lớn hơn rất nhiều.
Trở ngại địa phương
CHDC Congo và Uganda đều thuộc nhóm nước kém phát triển ở châu Phi, trong đó ngành y tế gặp nhiều khó khăn về cơ sở vật chất. Ngoài ra theo báo cáo của WHO, tỉnh Ituri (tâm điểm của đợt dịch) cũng là nơi tương đối bất ổn về chính trị, thường xuyên diễn ra bạo loạn chống đối chính quyền, tấn công các cơ sở y tế.
Điển hình ngày 23/05, một nhóm người đã phóng hỏa khu lều cách ly của tổ chức Bác sĩ Không biên giới (DSF) khiến 18 ca bệnh tháo chạy, tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng. Nguyên nhân đến từ việc chính quyền từ chối giao thi thể bệnh nhân cho gia đình để phòng tránh lây nhiễm. Nhiều bộ lạc châu Phi phổ biến tập tục tự tắm rửa cho người mất trước khi mai táng, tuy nhiên đây cũng là yếu tố chính khiến mầm bệnh phát tán nhanh.
Nguồn viện trợ y tế bị cắt
Ngay khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã giải thể USAID, hủy bỏ 83% chương trình của cơ quan này và sáp nhập phần còn lại vào Bộ Ngoại giao Mỹ. Đến năm 2026, Mỹ cũng chính thức rút khỏi WHO. Điều này khiến hàng nghìn hợp đồng viện trợ quốc tế (trong đó có cả dự án ứng phó dịch Ebola) bị hủy bỏ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình ứng phó đợt dịch lần này tại Tây Phi.
5. Thế giới đã và đang làm gì để ứng phó dịch Ebola?
Trước tình hình trên, Mỹ, Canada cùng một số quốc gia châu Á & châu Phi đã ban hành lệnh cấm nhập cảnh tạm thời với công dân CHDC Congo, Nam Sudan và Uganda, đồng thời kích hoạt hệ thống phòng ngừa, buộc hành khách từng đến vùng dịch cách ly trong 21 ngày. Bên cạnh đó, liên minh vaccine Gavi ngày 29/05 công bố sẽ đầu tư 40 triệu USD cho việc phát triển vaccine, và giải ngân khẩn cấp 10 triệu USD để hỗ trợ các quốc gia ảnh hưởng ứng phó dịch Ebola.
Dù vậy Viện sức khỏe Hoa Kỳ (NIH) nhận định, Ebola khó trở thành đại dịch toàn cầu ở mức độ như COVID-19, do virus này chủ yếu lây lan qua tiếp xúc với dịch cơ thể hoặc thi thể bệnh nhân, không lây qua giọt bắn không khí.
Việt Nam hiện chưa ghi nhận ca nhiễm virus Ebola. Tuy nhiên để chủ động phòng dịch, Bộ Y tế khuyến cáo người dân không đi đến khu vực có dịch tại châu Phi, đồng thời kích hoạt hệ thống phòng dịch. Cùng lúc này, tài liệu chuyên môn Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh do virus Ebola cũng được Bộ Y tế cập nhật theo khuyến cáo mới của WHO.
Cuối cùng, giữa lúc các thông tin về những đợt bùng phát dịch liên tục xuất hiện trên mạng xã hội, điều quan trọng không chỉ là theo dõi diễn biến mới nhất mà còn là kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ. Việc tiếp cận thông tin một cách bình tĩnh và có chọn lọc không chỉ giúp mỗi chúng ta hiểu đúng về nguy cơ dịch bệnh mà còn có thể trở thành nguồn tham khảo đáng tin cậy cho gia đình và người thân của mình.