Đọc đề thi tốt nghiệp THPT 2026 với câu hỏi "Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam", tôi lại nhớ đến những ngày mình 17, 18 tuổi cũng từng trố mắt nhìn lên tivi và sách báo, ngắm những tấm gương như Bill Gates hay Steve Jobs.
Ngày ấy, chúng tôi tin vào câu chuyện thành công tự thân như tin vào một câu chuyện cổ tích hiện đại. Tôi vẫn nhớ cái “huyền thoại” mà lũ học trò truyền tai nhau: Steve Jobs đã xây dựng đế chế Apple từ một chiếc garage nhỏ xíu. Và có lẽ nếu tôi của ngày đó gặp đúng đề thi hôm nay, tôi sẽ hồn nhiên và ngây thơ cắm cúi viết một bài văn nghị luận xã hội giành trọn 2 điểm với nhan đề: “Cái garage nhỏ của Steve Jobs – bài học về khởi nghiệp từ hai bàn tay trắng”.
Nhưng sự thật thì chiếc garage của Steve Jobs nằm ở Los Altos, California, giữa lòng Thung lũng Silicon. Khi còn là một thiếu niên, Jobs có thể gọi điện trực tiếp cho Bill Hewlett, đồng sáng lập HP, để xin linh kiện cho dự án cá nhân.
Ông không chỉ nhận được linh kiện mà còn được “offer” một công việc mùa hè. Chúng ta thường nhớ đến garage, nhưng lại quên mất hệ sinh thái công nghệ bao quanh chiếc garage ấy: những kỹ sư, những công ty tiên phong, những trường đại học, những phòng nghiên cứu và một nền văn hóa khuyến khích thử nghiệm đã tồn tại từ trước khi Apple ra đời.
Người ta cũng thường kể câu chuyện về Steve Jobs như một thiên tài đơn độc. Nhưng Apple thuở ban đầu còn có Steve Wozniak – người thiết kế phần cứng, viết phần mềm và giải quyết những bài toán kỹ thuật cốt lõi.
Jobs nhìn thấy tiềm năng thương mại của công nghệ; Wozniak biến công nghệ đó thành hiện thực. Huyền thoại thường có xu hướng chỉ nhớ đến một nhân vật chính, trong khi lịch sử thực tế luôn đông người hơn rất nhiều.
Điều tương tự cũng xảy ra với Mark Zuckerberg và Elon Musk.
Đề thi nhắc đến họ như những người tạo ra các phát minh làm thay đổi thế giới, nhưng sự thật thì họ đã phát minh ra điều gì?
Trước Facebook đã có Friendster, MySpace, và đặc biệt là ConnectU – một mạng xã hội dành riêng cho sinh viên Harvard do anh em nhà Winklevoss và Divya Narendra xây dựng. Chính Zuckerberg, khi còn là sinh viên, đã được thuê để lập trình cho ConnectU, và sau đó, ông đã rút lui, tự mình ra mắt TheFacebook chỉ vài tháng sau đó.
Cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm kết thúc với khoản bồi thường 65 triệu USD – một con số lớn với người thường, nhưng chẳng đáng là bao với một người mà bố mẹ sẵn sàng tặng một chuỗi McDonald’s nếu ông từ bỏ Harvard.
Nói cách khác, Mark Zuckerberg không phát minh ra mạng xã hội. Ông là người nhìn thấy tiềm năng, biết tận dụng thời cơ và có tấm lưới an toàn dày hơn hầu hết những người cùng thời. Và sau đó, ông đã thắng trên sân chơi của luật pháp và thương mại, không phải trên sân chơi của ý tưởng nguyên bản.
Tương tự, Elon Musk cũng chưa phát minh ra bất cứ gì. Ông không sáng chế ra xe điện, tạo tên lửa, hay tạo ra hệ thống thanh toán trực tuyến. Điều Elon Musk đã làm là mua lại, đầu tư, kể chuyện và tận dụng chính sách để thực hiện các hoạt động đó.
Khi Tesla do Martin Eberhard và Marc Tarpenning thành lập. Musk bỏ vốn vào vòng A, sau đó từng bước loại họ ra khỏi chính công ty do họ sáng lập. SpaceX đúng là do Elon Musk thành lập, nhưng đội ngũ kỹ sư nòng cốt đến từ NASA, và phần lớn doanh thu đến từ các hợp đồng chính phủ Mỹ vốn có sẵn.
Và Elon Musk thành công như vậy không phải vì ông là thiên tài công nghệ, mà vì ông đã làm những điều đó ở đất nước có tín dụng thuế năng lượng tái tạo, có chính sách vay vốn ưu đãi và một hệ thống pháp lý cho phép tỷ phú phá sản nhưng không mất tất cả. Nói cách khác, hệ sinh thái ấy có thể biến một người Nam Phi nhập cư thành thiên tài trong mắt công chúng, dù ông ta không hề phát minh ra gì.
Chúng ta thường kể lịch sử đổi mới sáng tạo như thể nó được viết bởi một vài thiên tài xuất chúng. Và trong trí tưởng tượng đại chúng, Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk thường xuất hiện như những thiên tài đơn độc. Họ có một ý tưởng, họ thay đổi thế giới, và phần còn lại là lịch sử. Nếu nhìn theo cách đó, việc một đề thi hỏi làm sao để Việt Nam có những Steve Jobs nghe hoàn toàn hợp lý.
Nhưng lịch sử công nghệ chưa bao giờ vận hành đơn giản như vậy.
Nếu những con người như Steve Jobs có thể được tạo ra bằng vài bài học về ý chí, đam mê và khởi nghiệp, nước Mỹ đã có hàng nghìn Steve Jobs. Nếu thiên tài là sản phẩm có thể sản xuất hàng loạt, Thung lũng Silicon đã trở thành một dây chuyền công nghiệp từ lâu. Nhưng trong suốt nhiều thập kỷ, thế giới chỉ có một Apple, một Steve Jobs, một Bill Gates, một Mark Zuckerberg hay một Elon Musk.
Đó là lý do tôi luôn thấy có điều gì đó chưa ổn trong câu hỏi: "Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?"
Bởi câu hỏi ấy vô tình khiến chúng ta tập trung vào phần dễ nhìn thấy nhất của câu chuyện, khi Steve Jobs là kết quả ngọt ngào thành công nhất của một mạng lưới hệ sinh thái.
Để có được một Steve Jobs, phía sau là một Thung lũng Silicon được đầu tư bởi ngân sách quốc phòng khổng lồ của Lầu Năm Góc (DARPA, ARPA) từ những năm 1960, được đặt cạnh những trường đại học hàng đầu thế giới như Stanford, UC Berkeley – nơi vừa đào tạo nhân tài vừa nhận hàng tỷ đô la hợp đồng nghiên cứu. Đó còn là nơi có luật phá sản ưu đãi cho người khởi nghiệp, thị trường vốn mạo hiểm sẵn sàng đốt tiền vào những ý tưởng điên rồ, và chính sách thị thực hút chất xám toàn cầu.
Chúng ta nhìn vào thung lũng Silicon với sự phi thường, dù thực tế đó là một bất thường có một không hai, không phải một mô hình có thể sao chép bằng vài chính sách hay vài dòng vốn đầu tư. Và với tất cả những nội lực đó, nước Mỹ cũng chỉ sản sinh ra một Steve Jobs.
Vì thế, khi đặt câu hỏi về "Steve Jobs Việt Nam", thì việc chúng ta có xây dựng được cơ sở hạ tầng ấy hay không cũng là một câu hỏi chưa thực tế bằng các câu hỏi như:
- Có bao nhiêu đứa trẻ Việt Nam có không gian riêng để mày mò, thử nghiệm và thất bại mà không bị coi là phá phách?
- Có bao nhiêu học sinh được tiếp cận máy tính, internet và các nguồn học liệu chất lượng từ sớm?
- Có bao nhiêu người trẻ có thể theo đuổi một ý tưởng công nghệ trong vài năm mà không bị áp lực cơm áo buộc phải từ bỏ giữa chừng?
Một đứa trẻ ở Hà Nội, TP.HCM hay Đà Nẵng có thể tiếp cận với công nghệ theo những cách rất khác một đứa trẻ ở vùng sâu vùng xa. Một học sinh có điều kiện kinh tế ổn định sẽ có những lựa chọn hoàn toàn khác một học sinh phải lo kiếm thêm thu nhập cho gia đình. Khoảng cách ấy phản ánh năng lực hạ tầng.
Và khi hạ tầng chưa đồng đều, việc đặt câu hỏi vì sao chưa có Steve Jobs Việt Nam đôi khi giống như hỏi vì sao một khu đất chưa có trái ngọt trong khi chúng ta còn chưa gieo đủ hạt giống.
Tôi cũng băn khoăn về một điều khác. Khi liên tục tìm kiếm "Steve Jobs Việt Nam", chúng ta vô tình mặc định rằng thành công phải mang hình hài của Thung lũng Silicon. Và vì sao cứ phải là Steve Jobs?
Tại sao không phải một người tạo ra giải pháp chống xâm nhập mặn cho Đồng bằng sông Cửu Long? Một kỹ sư giúp giảm tải cho hệ thống y tế cơ sở? Một doanh nhân phát triển công nghệ phục vụ nông nghiệp? Một nhà khoa học tìm ra giải pháp cho những bài toán rất riêng của Việt Nam?
Những con người ấy có thể không xuất hiện trên bìa Forbes. Họ có thể không sở hữu khối tài sản hàng trăm tỷ USD. Nhưng tác động mà họ tạo ra cho xã hội có khi còn sâu rộng hơn nhiều.
Có lẽ câu hỏi quan trọng phải là làm thế nào để mọi đứa trẻ Việt Nam, dù sinh ra ở Hà Nội, Cà Mau hay Sơn La, đều có cơ hội tiếp cận tri thức, được phép thử nghiệm, được phép thất bại và được khuyến khích theo đuổi những ý tưởng khác thường.
Nếu những điều đó tồn tại đủ lâu, rất có thể một ngày nào đó sẽ xuất hiện một người có tầm ảnh hưởng tương đương Steve Jobs. Nhưng khi ấy, điều đáng tự hào nhất sẽ không phải là việc chúng ta đã tạo ra được một "Steve Jobs Việt Nam" mà là việc chúng ta đã xây dựng được một hệ sinh thái nơi những con người bình thường có cơ hội làm nên những điều phi thường.
Bởi hãy đặt một giả thuyết ngược lại đề bài: Nếu Steve Jobs sinh ra trên một chiếc thuyền ngoài khơi vùng biển Việt Nam, liệu cái khoang thuyền nhỏ ấy có thể là nơi khởi nguồn của một đế chế?
Hay cậu bé ấy sẽ trở thành một người đánh cá giỏi hơn những người khác một chút, rồi chìm vào sự lãng quên của lịch sử? Khi ấy, chúng ta sẽ không bao giờ biết đến một thiên tài nào cả không phải vì cậu ấy kém cỏi, mà vì chiếc thuyền ấy không có lấy một chiếc máy tính.