Bệnh Đa nang buồng trứng đổi tên sau hơn 90 năm: Điều gì đã bị hiểu sai suốt gần một thế kỷ?

PCOS (Hội chứng buồng trứng đa nang) đã đổi tên thành PMOS

Sau hơn một thập kỷ tranh luận gay gắt, tình trạng vốn được biết đến với tên gọi "Hội chứng buồng trứng đa nang" (PCOS - Polycystic Ovary Syndrome) đã chính thức được đổi tên thành PMOS - Hội chứng buồng trứng chuyển hóa đa nội tiết (Polyendocrine metabolic ovarian syndrome). Quyết định thay đổi mang tính lịch sử này đã được công bố tại Đại hội Nội tiết Châu Âu ở Praha và được đăng tải trên tạp chí .

Về cơ bản, PMOS là một rối loạn nội tiết tố phức tạp bắt đầu từ cuối tuổi vị thành niên, ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 13% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản trên toàn thế giới. Bệnh lý này gây ra nhiều triệu chứng đa dạng như tăng cân, mụn trứng cá, rậm lông, kinh nguyệt không đều, rụng tóc và cả các vấn đề về sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu.

Theo dự kiến trong lộ trình công bố, sẽ mất khoảng 3 năm để quảng bá và phổ biến tên gọi mới này, đồng nghĩa với việc đến khoảng năm 2028 - 2029, hệ thống y văn cụ thể trên toàn thế giới sẽ được đồng bộ hóa.

Vì sao cái tên "PCOS" không còn phù hợp?

Sự thay đổi tên gọi là một điều tất yếu khi khoa học đã có đủ bằng chứng chứng minh rằng tên gọi "PCOS" hoàn toàn không thể hiện đúng bản chất của bệnh lý và là một sự gọi tên sai lệch (misnomer).

Vốn dĩ, bệnh nhân thực chất không hề có "nang bất thường" (cysts) trên buồng trứng. Cái tên cũ khiến người ta hiểu lầm rằng buồng trứng có các khối u nang. Trên thực tế, những túi dịch nhỏ được quan sát thấy trên buồng trứng chỉ là các nang noãn (follicles) chứa trứng bị kìm hãm sự phát triển và không thể rụng.

Thêm vào đó, cái tên cũ khiến bệnh lý này bị hiểu lầm chỉ là một bệnh phụ khoa đơn thuần, trong khi thực chất đây là một rối loạn liên quan đến hệ thống nội tiết và chuyển hóa (như tình trạng kháng insulin, thừa hormone nam androgen).

Việc hiểu lầm về từ "nang bất thường" đã dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng: nhiều phụ nữ bị bác sĩ bỏ qua hoặc chẩn đoán sai vì họ không có các "nang" buồng trứng đặc trưng, khiến họ phải chịu đựng các triệu chứng chuyển hóa và nội tiết mà không được điều trị kịp thời.

Trong tiếng Việt, PCOS - "Hội chứng Đa nang buồng trứng" cũng gây hoang mang từ phía người tiếp nhận thông tin. Từ "nang" vừa có thể dùng để chỉ nang noãn sinh lý bình thường, vừa dễ khiến người nghe liên tưởng đến "u nang" – một khái niệm dễ gây lo lắng. Điều này phần nào khiến nhiều phụ nữ khi nhận chẩn đoán hội chứng lập tức nghĩ đến các khối u hoặc tổn thương nghiêm trọng ở buồng trứng.

Lịch sử của những lần đổi tên bệnh trong y văn

Trong lịch sử y khoa, việc đổi tên bệnh đã từng diễn ra nhiều lần với mục đích xóa bỏ kỳ thị và phản ánh đúng bản chất khoa học.

Bệnh Hansen/bệnh phong từng được gọi phổ biến là "eprosy" hay "bệnh hủi/cùi". Lý do lớn là từ "hủi/cùi" mang kỳ thị xã hội cực nặng, khiến bệnh nhân giấu bệnh, né điều trị hoặc bị cô lập. Việc đổi tên sang “Bệnh Hansen” giúp tiếp cận điều trị sớm hơn và giảm kỳ thị.

Hội chứng Down trước đây từng bị gọi là "Mongolism" (chứng giống người Mông Cổ). Cách gọi này ngày nay bị xem là phân biệt chủng tộc và sai khoa học. Khi hiểu rõ nguyên nhân do bất thường nhiễm sắc thể số 21, y khoa chuyển sang dùng hội chứng Down để mô tả chính xác hơn và tránh định kiến sai lệch.

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) từng có nhiều tên như sốc bom đạn (shell shock). Khi hiểu rõ đây là một rối loạn tâm lý liên quan sang chấn, tên được đổi thành PTSD, mở rộng cánh cửa điều trị cho dân thường, nạn nhân bạo lực, tai nạn... thay vì chỉ giới hạn ở cựu binh.

Homosexuality (Đồng tính luyến ái) từng bị xếp là bệnh tâm thần, nhưng đến năm 1973, APA đã loại bỏ nó khỏi danh mục rối loạn tâm thần và WHO cũng làm điều tương tự vào năm 1990. Đây là bước "gỡ bỏ hoàn toàn khái niệm bệnh", chấm dứt các "liệu pháp chữa trị" gây hại.

Ngoài ra, tên bệnh còn được đổi khi tên cũ mang tính xúc phạm hoặc gắn với địa danh/chủng tộc (như việc đổi Monkeypox thành mpox để tránh kỳ thị và hiểu nhầm về nguồn gốc).

Đổi tên để phụ nữ được chữa trị đúng hơn

Thuật ngữ PCOS xuất hiện từ năm 1935, dựa trên quan sát của hai bác sĩ Irving Stein và Michael Leventhal sau khi nghiên cứu buồng trứng của vỏn vẹn 7 phụ nữ có triệu chứng rối loạn kinh nguyệt và vô sinh. Từ những hình ảnh “đa nang” quan sát được lúc bấy giờ, y học đã đặt tên cho cả hội chứng theo đặc điểm bề mặt ấy. Và cái tên đó tồn tại gần một thế kỷ.

Nhưng khoa học ngày nay đã cho thấy: buồng trứng thực ra chỉ là phần "biểu hiện" dễ thấy nhất của một rối loạn lớn hơn nhiều. Đó là một hội chứng đa hệ liên quan đến nội tiết và chuyển hóa toàn thân, nơi các hormone như insulin, androgen, cortisol hay hormone tuyến giáp cùng tác động lẫn nhau. Những vấn đề ở buồng trứng thực chất chỉ là phần ngọn của toàn bộ sự rối loạn này.

Tên gọi cũ vì thế đã vô tình đánh mất đi nhiều cơ hội chữa bệnh kịp thời của nhiều thế hệ phụ nữ.

WHO ước tính khoảng 70% người mắc PMOS trên toàn cầu chưa từng được chẩn đoán. Trong số những người được chẩn đoán, cứ 3 người thì có 1 người phải chờ hơn 2 năm để biết chuyện gì đang xảy ra với cơ thể mình; gần một nửa phải đi khám ít nhất 3 bác sĩ khác nhau trước khi nhận được câu trả lời chính xác. Trong khi đó, hơn một nửa phụ nữ mắc PMOS có nguy cơ phát triển tiểu đường type 2 trước tuổi 40. Tỷ lệ trầm cảm và lo âu cũng cao vượt trội so với nhóm không mắc hội chứng này.

Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng việc đổi tên không phải chuyện học thuật, mà còn là một sự dịch chuyển trong tư duy điều trị. Như khi tên bệnh có thêm "metabolic", trọng tâm sẽ không còn nằm ở nang buồng trứng (cyst) mà chuyển sang toàn bộ cơ thể từ đường huyết, hormone, tim mạch cho đến sức khỏe tinh thần.

Nói cách khác, PMOS là nỗ lực để gọi đúng tên một căn bệnh mà phụ nữ đã phải sống cùng quá lâu trong tình trạng bị hiểu sai, chẩn đoán muộn hoặc điều trị chưa đầy đủ. Và đôi khi, trong y học, gọi đúng tên chính là bước đầu tiên để chữa đúng bệnh.