Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn: Người dẫn dắt những thế hệ đạo diễn Việt Nam

Cố đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn vừa khép lại hành trình của mình. Chúng ta biết và yêu mến chú qua tiếng gọi 'Ba ơi!' xé lòng giữa cánh đồng Đất Phương Nam, ba mẹ chúng ta thì có thêm một miền ký ức mang tên Tuổi thơ dữ dội, và những khán giả mộ điệu phim nghệ thuật thì luôn cất giữ cho mình một Trăng nơi đáy giếng.

Lẽ thường là vậy, một người đạo diễn luôn được công chúng biết đến và định danh nhiều nhất qua những tác phẩm của họ. Gia tài của chú Nguyễn Vinh Sơn không nhiều, nhưng mỗi bộ phim lại đóng vai trò như một viên gạch nền móng quan trọng đối với sự phát triển của điện ảnh và truyền hình Việt Nam nói chung.

Dẫu vậy, những thước phim kinh điển ấy mới chỉ kể được một nửa câu chuyện về người nghệ sĩ này. Hơn cả những tác phẩm để đời, chú Nguyễn Vinh Sơn lại là một nhà làm phim mang cốt cách rất khác so với phần lớn những người làm nghề tại Việt Nam.

Người làm nên những bộ phim được kể đi kể lại qua nhiều thế hệ

Bộ phim Đất Phương Nam là bộ phim mang hơi thở của vùng đất Nam Bộ phóng khoáng trong thời kỳ khai hoang mở đất, những ký ức của vùng đất sông nước trù phú và con người hào sảng sẵn sàng cưu mang lẫn nhau.

Qua bao nhiêu thế hệ của phim truyền hình, bộ phim vẫn từng xuất hiện trong những mâm cơm nhà, những chiếc tivi thùng mà buổi tối hàng xóm chia nhau hóng chờ từng tập phim trên truyền hình. Giờ đây kể cả khi thiết bị phát sóng phim chỉ cần là chiếc điện thoại nhỏ, bộ phim vẫn được nhiều người xem lại công khai qua các kênh truyền hình. Khi còn nhỏ, ta vui thích theo dõi cuộc hành trình phiêu lưu của An và Cò qua các vùng đất khác nhau. Đến khi lớn lên, ta nhận ra và hiểu được những lớp nghĩa ẩn, bối cảnh đời sống vùng đất Nam Bộ.

Nhắc đến nhiều về bộ phim như thế, cũng chính vì nể phục sự quan sát và làm việc kỹ lưỡng của cố đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn. Chú đã không dừng lại ở việc kể một câu chuyện về người dân Nam Bộ lầm lũi mở đất mà đã giúp người xem hoà vào đời sống thật của một truyền thuyết khai hoang lập nghiệp, giúp hiểu hơn về sự sống, sự mất mát và sự yêu thương được hình thành từ vùng đất này trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp.

Là một người cả sự nghiệp gói gọn trong 3 bộ phim, ngoài Đất Phương Nam, chú Vinh Sơn còn để lại cái nhìn tinh ý của mình qua bộ phim đầu tay Tuổi thơ dữ dội (1989) và Trăng nơi đáy giếng (2008).

Tuổi thơ dữ dội mô tả đời sống chiến tranh khắc nghiệt, nhưng với sự dịu dàng của đạo diễn Vinh Sơn, chú chọn một cách mô tả bộ phim đầy chất thơ. Hai người bạn đứng ở con suối, viết chữ ‘nhạc’ trên tờ giấy, rồi cùng lắng nghe âm thanh của tiếng ru trong những giấc mơ và mộng tưởng vọng về từ tuổi thơ. Cách mô tả tận dụng sức mạnh của âm thanh trong điện ảnh làm cho ta thật sự nghe và cảm nhận những gì nhân vật kể cho ta nghe, không quan tâm đó chỉ là đời sống phim ảnh. Sự lãng mạn trong điện ảnh này, lại lặp lại trong một tập phim Đất Phương Nam khi Cò và An nhìn thấy người mẹ của Cò hiện về trong đêm trăng tròn mang đến cho hai cậu bé một bữa no giữa bờ sông gió lạnh.

Với Trăng nơi đáy giếng, một bộ phim mô tả nỗi niềm sâu kín của người phụ nữ, được diễn viên Hồng Ánh thể hiện xúc động. Nhưng chính nhờ sự ý nhị của người đạo diễn gốc Huế, ta có thể cảm thận được ẩn dưới nét ngoan hiền của người phụ nữ là một nỗi đau thầm kín. Đầu cảnh, một người phụ nữ mặc một chiếc áo dài gấm, dắt xe đạp ngó nghiêng chờ ai đó trước cổng trường mầm non, sau đó cô lại một mình đội chiếc nón lá đạp xe băng qua cây cầu Trường Tiền. Ở giữa một lớp học, vây quanh bởi những người học trò, Hồng Ánh nói về bài thơ Người đàn bà và tấm khăn choàng, tiền đề cho câu chuyện của chính mình trong xuyên suốt bộ phim.

Gia đình điện ảnh HK Film là sự tiếp nối di sản

Lại nói về di sản của cố đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn để lại. Chú là người anh cả của hai người em trai, từ nhỏ, chú làm đủ mọi nghề từ bán vé số, bán mía, chạy ba gác, bán bánh mì đến chụp hình dạo trước nhà thờ Đức Bà. Chính những lần mưu sinh đó có lẽ đã để lại cho chú sự quan sát sắc sảo và sự cương quyết của một người làm phim luôn theo đuổi chính kiến độc lập của mình.

Sau bộ phim Đất Phương Nam, chú truyền cảm hứng cho em trai, cũng là nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan thành lập nên Hãng phim HKFilm, chuyên sản xuất phim, hậu kỳ phim và cung cấp thiết bị vận hành phim trường. Sau 20 năm kể từ ngày thành lập, hãng phim HK đã nâng đỡ biết bao nhiêu thế hệ đạo diễn thực hiện từ những bộ phim ngắn đầu tay cho đến những dự án phim chiếu rạp của điện ảnh Việt. Vào xem ảnh bìa của trang chủ HKFilm, nếu là một người trong ngành, ta vẫn có thể nhận ra các thế hệ con cháu của gia đình đạo diễn Vinh Sơn, cùng với những đạo diễn trẻ đến nay vẫn nối tiếp sự nghiệp làm phim của gia đình và truyền cảm hứng cho những người bạn đồng nghiệp, tiếp tục theo đuổi con đường làm phim của mình.

Bước vào cổng phim trường HKFilm, là tượng Đức Mẹ Maria ngay chính giữa sân. Một số người bạn làm việc trong HKFilm từng kể rằng, trong một lần đi quay phim ở tỉnh, vào ngày lễ Giáng sinh, công ty HK đã đặt xe chở những người anh em theo đạo Công giáo đi vài chục cây số đến nhà thờ gần nhất để tham dự lễ. Chiếc decal của HK Films được dán trên mọi thiết bị, đồng hành cùng nhiều thế hệ từ các sinh viên trường đại học đến những set quay ở nhiều vùng đất của Việt Nam. Tưởng là một thứ rất nhỏ, nhưng mang biết sao nhiêu sự giúp đỡ và cảm hứng đến từ di sản gia đình điện ảnh.

Hỗ trợ những đạo diễn trẻ tìm đến mình và các sự kiện điện ảnh

Thật ra, đạo diễn Vinh Sơn không biết có thời gian nào gọi là ‘về hưu’. Chú từng hoạt động năng nổ trên mạng xã hội, hết lòng chia sẻ những bài viết về chuyện làm nghề, chào đón mọi câu hỏi của lớp trẻ về giai đoạn làm phim thời của chú. Đâu đó còn thấy hình ảnh chú kiên nhẫn ngồi xem một phân đoạn phim trên chiếc laptop nhỏ, nhận đóng một vài vai phụ trong nhiều bộ phim khác nhau.

Khi dự án điện ảnh Đất rừng phương Nam (2023) được chuẩn bị thực hiện, đạo diễn Vinh Sơn cũng là người cố vấn cho bộ phim. Nhân vật và casting luôn là quyết định khó nhất của bất kỳ đoàn phim nào vì đây là những người thể hiện phần hồn của một bộ phim. Chú Vinh Sơn đã tham gia giai đoạn casting những gương mặt mới cho nhân vật An và Cò, ngồi cùng với đạo diễn Nguyễn Quang Dũng và cẩn thận xem từng trình diễn của những diễn viên nhí tham gia.

Chú cẩn thận dặn dò: “Cái khó đầu tiên của bản điện ảnh là đã có một phiên bản trước đây nên tâm lý của khán giả khi xem sẽ là sự so sánh giữa hai phiên bản. Cái khó thứ hai là trong việc tuyển chọn diễn viên, mình phải bỏ đi hết những hình ảnh cũ, không phải làm ra một An - Cò giống với phiên bản cũ mà để người đạo diễn mới tạo ra những nhân vật hoàn toàn mới từ tính cách, hình ảnh, hình thể trong câu chuyện mới. Mình không phải cố để theo một cái mẫu nào cả, phải thoát ra được cái mẫu đã có trước đó."

Phim Đất rừng Phương Nam được khán giả đón nhận như thế nào, thuộc về cuộc đời của bộ phim sau ngày phát hành. Nhưng với những người làm nghề và những người thực hiện nó, việc có được sự đồng hành từ chính người cố vấn đi trước của phiên bản truyền hình, sự ủng hộ trên từng giai đoạn của ý tưởng và quá trình chuẩn bị, đã là một động lực vô giá mà không nhiều dự án có được. Nó là cái nắm tay truyền lửa để tiếp nối hành trình làm phim từ thế hệ đạo diễn những năm 1990 sang thế hệ đạo diễn những năm 2020.

Không chỉ là một đạo diễn, việc mời chú Vinh Sơn tham gia đóng phim không khó, chỉ cần một sự mở lời lễ phép, chú sẵn sàng đến phim trường cho một vai diễn chỉ kéo dài vài giây. Vào cuối năm 2025, trong quá trình ghi hình bộ phim Giấc Mơ Là Ốc Sên (2025) do đạo diễn Nguyễn Thiên Ân thực hiện, cố đạo diễn Vinh Sơn từng đóng vai một trong những diễn viên phụ tham gia một bữa tiệc đua ốc sên bí mật.

Từ rất lâu rồi lại được nhìn thấy chú Vinh Sơn xuất hiện trên màn ảnh lớn của buổi chiếu phim trong Dự án phim ngắn CJ, là một sự bất ngờ đầy thú vị, xen lẫn với một sự thân thuộc sâu sắc khi thấy chú đứng cùng khung hình với NSƯT Phi Điểu. Về sau, khi bộ phim thắng giải Cành cọ vàng cho phim ngắn trong liên hoan phim Cannes, tạo một tiếng vang đến giới làm phim Việt cũng như nhận được một tràng pháo tay dài trong buổi công chiếu ở Cannes, chú Vinh Sơn vẫn lặng lẽ chia sẻ những bài viết về bộ phim trên trang cá nhân của mình.

Có lẽ, đến đây cũng là một lời khép lại cho những gì được trải qua trong sự đồng hành của thế hệ những người làm phim đã lớn lên với bộ phim Đất Phương Nam và sự quen thuộc với người đã làm nên một nền móng vững vàng cho điện ảnh miền Nam Việt Nam và điện ảnh Việt nói chung. Xin phép dùng một lời trong một bài viết cũ của chú như một lời ghi nhớ về một bài học chú để lại cho thế hệ đạo diễn về sau. Gửi những lời biết ơn sâu sắc nhất đến chú và cảm ơn chú vì đã tạo nên một phần tuổi thơ của rất nhiều người. Xin tạm biệt chú!

Làm nghề gì còn được, chứ viết kịch bản và đạo diễn, là xâm nhập vào bề dày văn hóa của một dân tộc, là nghiền ngẫm cảm xúc, tính cách của những con người xa lạ, là rành rẽ những tác động của lịch sử, địa lý, phong tục riêng biệt.