Fundamental Attribution Error: Điều gì diễn ra bên trong khiến ta thỏa mãn khi… phán xét người khác? 

Mặc dù ai cũng biết chuyện gì cũng có lý do của nó và muốn cố gắng lắng nghe không phán xét, nhưng thừa nhận đi: có phải đôi lúc, khi chưa rõ ngọn ngành, bạn vẫn âm thầm phán xét về ai đó, thậm chí bên trong còn cảm thấy một chút… thỏa mãn? Xu hướng này có thể xuất hiện ở bất kỳ ai, kể cả những người đã dày dạn kinh nghiệm sống hay có nhiều năm thâm niên trong công việc.

Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là Fundamental Attribution Error (lỗi quy kết căn bản). Đây là một thiên kiến nguy hiểm, vì về lâu dài và ở quy mô lớn, nó sẽ trở thành nhiên liệu châm ngòi định kiến, phân biệt và (victim blaming) trong cả một cộng đồng. Bài viết dưới đây sẽ giải thích cách cơ chế này khiến chúng ta dễ “trông mặt mà bắt hình dong”, đồng thời gợi ý một số cách để điều chỉnh góc nhìn, từ đó nhìn nhận người khác thấu đáo, toàn diện và trắc ẩn hơn.

Fundamental Attribution Error là gì?

Fundamental Attribution Error (lỗi quy kết căn bản) còn được gọi là thiên kiến ​​tương ứng hoặc hiệu ứng quy kết quá mức. Hiện tượng này xảy ra khi bạn cho rằng thái độ, hành động của một người đinh ninh phản ánh bản chất, tính cách của họ, trong khi xem nhẹ những yếu tố thuộc về hoàn cảnh có thể đã tác động đến hành vi đó.

Ví dụ, một đồng nghiệp cùng tham gia dự án có thể lập tức bị nhận xét là thiếu nhiệt huyết, thiếu chuyên nghiệp khi thường xuyên tỏ ra mệt mỏi trong lúc làm việc và liên tục mắc những lỗi lặt vặt. Nhưng khi tìm hiểu kỹ hơn, hóa ra họ đang trải qua một khủng hoảng lớn trong cuộc sống (con cái, bố mẹ, thua lỗ, bệnh tật, mất mát,...). Khi biết được nguyên do thực sự khiến người đồng nghiệp chật vật đến vậy, những người còn lại có thể cảm thông và cùng nhau tìm cách hỗ trợ họ vượt qua khó khăn. Hiệu quả khi làm việc nhóm lúc này sẽ tăng lên, thay vì cứ trì trệ vì một thành viên vẫn đang loay hoay với những vấn đề riêng, còn cả tập thể thì ngày càng nặng nề bởi bầu không khí bực tức và thất vọng.

Giáo sư Lee Ross (đại học Stanford, Mỹ) là người đầu tiên đặt tên cho hiện tượng tâm lý này vào năm 1977, dựa trên nền tảng nghiên cứu The attribution of attitudes của hai giáo sư tâm lý học Edward Jones và Victor Harris trước đó. Ở nghiên cứu của Jones & Harris (1967), người tham gia được cho đọc các bài phát biểu ủng hộ hoặc phản đối Chủ tịch Fidel Castro. Một nhóm được cho biết các diễn giả được tự do lựa chọn quan điểm, trong khi nhóm còn lại được thông báo rằng các diễn giả được chỉ định ngẫu nhiên để viết bài ủng hộ Fidel Castro. Kết quả là khi biết diễn giả bị yêu cầu phải viết bài ủng hộ Fidel Castro, những người ở nhóm thứ hai vẫn có xu hướng cho rằng người này thực sự có thiện cảm với vị lãnh tụ ngoài đời. Nói cách khác, họ vẫn quy nội dung bài viết về quan điểm cá nhân của người nói, dù đã biết hành vi đó xuất phát từ một yêu cầu bên ngoài.

Nguyên nhân dẫn đến Fundamental Attribution Error

Thiên kiến tiêu cực

Trở lại câu hỏi mở đầu bài viết: “Có phải khi phán xét ai đó, có gì đó bên trong bạn cảm thấy khá… thỏa mãn?”. Nếu cùng là suy nghĩ, tại sao nghĩ tốt về người khác lại không đem lại cảm giác thích thú đến vậy? Thứ nhất là do . Bản năng sinh tồn của não chúng ta là luôn ưu ái những kịch bản xấu hơn nhằm dự phòng trước các mối đe dọa.

Thiên kiến tự củng cố (hiệu ứng lầm tưởng sự độc đáo)

Chẳng cần đến lúc đi xem bói, tâm lý kèo thơm thì nhận, không thơm thì chối đã luôn hiện diện trong chúng ta ở các tình huống hàng ngày.

• Người khác đi trễ? → “Thật thiếu chuyên nghiệp”.
• Nhưng mình đi trễ? → “À hôm nay lỡ kẹt xe, chờ thang máy, đời người ai chẳng có lần đi trễ…”

Trong tâm lý học, đây gọi là thiên kiến tự củng cố, là thứ làm nên (hiệu ứng làm ta nghĩ mình đặc biệt hơn số đông nhưng thực tế không phải). Điều thú vị là, khi tìm hiểu theo chiều ngược lại, các nghiên cứu lại phát hiện rằng: khi người khác làm một việc tốt, chúng ta không lập tức kết luận họ là người tốt hoàn toàn - ít nhất là không nhanh như cách ta quy một hành động xấu về bản chất của họ.

Ảnh hưởng từ hệ tư tưởng của nền văn hóa

Lỗi quy kết căn bản thực ra không hoàn toàn xuất phát từ cá nhân. Hệ tư tưởng của nền văn hóa (cá nhân hay tập thể) có sự can thiệp không hề nhỏ đến cách chúng ta nhìn nhận người khác. Đã có nhiều nhà tâm lý học đồng tình rằng những nền văn hóa theo chủ nghĩa tập thể như châu Á thường ít bị hiệu ứng này ảnh hưởng hơn so với các nền văn hóa theo chủ nghĩa cá nhân như phương Tây. Một ví dụ là nghiên cứu của hai giáo sư tâm lý học Michael W. Morris và Kaiping Peng (1994), trong đó họ so sánh cách báo chí Mỹ và báo chí Trung Quốc đưa tin về các vụ án mạng. Báo chí Mỹ có xu hướng giải thích hành vi phạm tội dựa trên những đặc điểm cá nhân của thủ phạm (chẳng hạn như vấn đề tâm lý, khuynh hướng bạo lực), còn báo chí Trung Quốc thường đề cập nhiều hơn đến các yếu tố hoàn cảnh và xã hội có thể dẫn đến hành vi phạm tội (như mất việc hoặc môi trường sống cô lập).

Làm sao để vượt qua Fundamental Attribution Error?

Rèn luyện khả năng tha thứ

Đúng, lòng bao dung không tự nhiên mà có. Đó là kỹ năng đòi hỏi sự chú ý, thực hành và phản tư liên tục suốt đời. Trong một thế giới nơi các kết nối ngày càng bị can thiệp sâu sắc bởi những thuật toán ưu tiên sự phẫn nộ, bao dung càng trở thành một kỹ năng cần được rèn luyện. Bao dung trước hết là để bảo vệ bản thân khỏi “cả giận mất khôn”, sau là để nuôi dưỡng một cộng đồng ôn hòa và trắc ẩn.

Nhưng nó không quá khó đến mức không thể thực hiện, và may mắn là chúng ta được sống ở Việt Nam - một quốc gia có nền văn hóa đề cao tính tập thể, tương trợ lẫn nhau. Để xem chi tiết cách rèn luyện lòng bao dung, bạn có thể tham khảo bài viết “Bạn tha thứ được đến mức nào?” của tác giả Eira trên Vietcetera. Bài viết hướng dẫn cách kiểm tra mức độ tha thứ của bản thân bằng Thang đo sự tha thứ của Heartland, kèm các bước tự rèn luyện bao gồm: học cách tha thứ cho bản thân, luôn trân trọng những điều tốt đẹp, kiểm soát cảm xúc, phát triển sự tha thứ thông qua đồng cảm, tìm đến những người tích cực.

Áp dụng quy tắc triết học dao cạo Hanlon: tách biệt hành động ra khỏi người thực hiện

Trong triết học, “dao cạo” là thuật ngữ chỉ một quy tắc/nguyên tắc chung giúp bạn loại bỏ những lời giải thích không chắc chắn, thiếu căn cứ hoặc ngụy biện. Sắc bén tựa như tên gọi, triết học dao cạo sẽ giúp bạn “cạo sạch” những thiên kiến, ngụy biện hoặc những cáo buộc vô căn cứ. Một trong những nguyên tắc có thể áp dụng để hạn chế lỗi quy kết căn bản là quy tắc Hanlon: Đừng bao giờ quy kết cho sự độc ác điều gì có thể được giải thích bằng sự vô tri.

Ví dụ, bạn đang đi trong đám đông ở sân bay thì có người chạy vụt qua, xô ngã mình. Bạn liền thầm nghĩ: “Người gì mà có duyên dữ trời!”. Nhưng có thể người đó đang trong tình huống khẩn cấp như sắp trễ chuyến bay, người nhà gặp chuyện, hay có khi đang… buồn vệ sinh chẳng hạn?

Trừ khi đó là hành động vi phạm pháp luật hoặc có gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến bạn và mọi người xung quanh, đa số những hành động khó chịu đơn thuần bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết. Quy tắc Hanlon là một công cụ hữu ích giúp bạn tránh việc lập tức dán nhãn một người chỉ vì một khoảnh khắc vô ý, ngoài ra cũng giúp bạn rèn luyện một bài học lớn hơn: không quên lãng, nhưng vẫn có thể vị tha.

Kết

Một ấn tượng ban đầu thực ra chẳng đủ để phác họa một người, huống hồ là vẽ nên cả một bức tranh về họ. Đánh giá một con người phức tạp theo kiểu “thầy bói xem voi” chỉ dễ dẫn đến những định kiến, gây ảnh hưởng tiêu cực cho cả họ lẫn chính chúng ta.

Nên nếu có thể, hãy dành một lời hỏi thăm cho người đang gặp vấn đề trước khi đưa đến kết luận. Lời nói chẳng mất tiền mua. Câu hỏi thăm ấy vừa giúp bạn tìm hiểu đầu đuôi câu chuyện, vừa giúp người có vấn đề cảm thấy được an ủi, quan tâm. Chỉ cần vậy thôi là bạn đã gieo một hạt mầm nuôi dưỡng năng lượng ôn hòa, vị tha, kết nối an toàn cho cộng đồng xung quanh mình - vốn là một tia sáng nhỏ giữa những căng thẳng, phán xét của thế giới hôm nay.