Nhân Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ, kiểm tra độ am hiểu và tình yêu của bạn dành cho ngôn ngữ 

“Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” là bài học mà chúng ta có thể đã nằm lòng từ thời cắp sách. Tuy nhiên, cùng với quá trình hội nhập, phát triển, những thói quen sử dụng ngôn ngữ khác đã dần len lỏi vào các cuộc hội thoại thường ngày, chẳng hạn như thứ high, thứ bar (thứ hai, thứ ba); xỉu up, xỉu down (xỉu lên, xỉu xuống), “check-in tại Đà Lạt” hay “Anh ơi nhớ ship hàng cho em vào lúc 5g chiều”,...

Dù chỉ vô tình, điều này cũng mở ra nhiều tranh luận rằng liệu từ “hòa nhập”, chúng ta có đang bị “hòa tan”? Nhân Ngày Quốc tế Tiếng mẹ đẻ - 21/2, hãy cùng tác giả thực hiện thử thách trả lời những câu hỏi bên dưới để thể hiện độ am hiểu và tình yêu dành cho ngôn ngữ nói chung và tiếng Việt nói riêng nhé.

1. Thế giới có bao nhiêu ngôn ngữ đang được sử dụng?

Theo Ethnologue, trên thế giới hiện có khoảng 7,159 ngôn ngữ đang được dùng.

Tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ được dùng phổ biến nhất (với khoảng 1,5 tỷ người). Có khoảng 3,193 ngôn ngữ đang đối mặt với nguy cơ mai một và biến mất. Tuy nhiên, những số này có thể thay đổi liên tục vì con người tìm hiểu, nghiên cứu và cập nhật về ngôn ngữ mỗi ngày.

2. Một ngôn ngữ cần bao nhiêu người nói để có thể tồn tại?

Theo khảo sát của UNESCO (2016), việc tồn tại của một ngôn ngữ không chỉ phụ thuộc vào số lượng người nói hiện tại, mà quan trọng hơn là ngôn ngữ đó có được truyền lại cho thế hệ sau không (intergenerational transmission). Nếu không, dù có nhiều người nói vẫn dễ mai một.

Các thống kê của UNESCO chỉ ra rằng:

• Trong hơn 2.300 ngôn ngữ đang bị đe dọa có thống kê dân số, có tới 92% được sử dụng bởi chưa tới 100.000 người, chiếm tỉ lệ lớn nhất trong nhóm bị đe dọa. Điều này cho thấy ngôn ngữ càng ít người thì mức độ bị đe dọa càng cao.
• Có 976 ngôn ngữ (56%) có dưới 10.000 người nói, được xem là nhóm cực kỳ nguy cấp hoặc nghiêm trọng về nguy cơ biến mất.
• Có 18 ngôn ngữ chỉ còn 1 người nói, 27 ngôn ngữ chỉ còn 2 người nói, và 147 ngôn ngữ còn dưới 10 người nói. Chẳng hạn, Taushiro ở Peru từng chỉ còn một người nói, Chamicuro đôi lúc chỉ còn vài cụ cao tuổi, hay Ubykh ở Kavkaz đã biến mất hoàn toàn sau khi người nói cuối cùng qua đời.

Tóm lại, ngôn ngữ sẽ bắt đầu mất khả năng kế thừa khi số người bản ngữ thấp hơn 100.000, trong đó nguy cơ biến mất là rất cao ở những ngôn ngữ dưới 10.000 người. Đây là điều đáng lưu ý khi nhìn vào đa dạng ngôn ngữ trên thế giới và cả các ngôn ngữ dân tộc thiểu số ở Việt Nam.

3. Việt Nam có bao nhiêu ngôn ngữ bản địa?

Ai cũng biết rằng Việt Nam có 54 dân tộc anh em, nhưng ít ai biết rằng chúng ta có tận gần 110 ngôn ngữ riêng lẻ đang được sử dụng trong nước. Trong đó bao gồm:

• 93 ngôn ngữ bản địa
• 17 ngôn ngữ không phải bản địa

Ngoài ra, Việt Nam có:

• Duy nhất 1 quốc ngữ (tiếng Việt)
• 1 ngôn ngữ đã tuyệt chủng là tiếng Tây Bồi
• 51 ngôn ngữ bản địa ở mức an toàn
• 41 ngôn ngữ bản địa đang có nguy cơ tuyệt chủng

4. Câu nói: “Tiếng nói là thứ của cải vô cùng lâu đời và vô cùng quý báu của dân tộc. Chúng ta phải giữ gìn nó, quý trọng nó, làm cho nó phổ biến ngày càng rộng khắp” là của ai?

Câu nói trên là của Chủ tịch Hồ Chí Minh, được trích từ Bài nói chuyện tại Đại hội lần thứ III của Hội Nhà báo Việt Nam ngày 8/9/1962.

Thời điểm đó, cách mạng nước ta đang trên đà phát triển, miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội và thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất. Báo chí, vì thế, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cổ vũ tinh thần và góp phần tạo nên những thắng lợi chung của đất nước. Trong bài phát biểu, Bác nhấn mạnh rằng tiếng nói của dân tộc là một di sản lâu đời và quý giá, không chỉ người làm báo mà mọi người dân đều cần có trách nhiệm gìn giữ, trân trọng và phát huy.

Ngày nay, lời căn dặn ấy vẫn còn nhiều ý nghĩa. Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, sử dụng ngôn ngữ đúng và chuẩn mực cũng chính là cách bảo vệ bản sắc văn hóa và nuôi dưỡng sức sống của dân tộc trong quá trình phát triển và hội nhập.

5. Tiếng Việt thuộc họ ngôn ngữ nào?

Trong ngôn ngữ học hiện đại, tiếng Việt thuộc họ Ngôn ngữ Nam Á (Austroasiatic) - một trong những họ ngôn ngữ lâu đời và rộng khắp ở khu vực Đông Nam Á.

Tuy nhiên, là nơi nhiều ngôn ngữ của các dân tộc khác nhau cùng tồn tại, các họ ngôn ngữ chính được ghi nhận ở Việt Nam gồm:

• Ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic): Ngữ hệ lớn nhất ở Việt Nam, bao gồm tiếng Việt và nhiều ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số khác.
• Ngữ hệ Tày-Kadai (Tai-Kadai): Đại diện như tiếng Tày, Nùng, La Chi, Pu Péo… chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc.
• Ngữ hệ Hán-Tạng (Sino-Tibetan): Gồm tiếng Hán và các ngôn ngữ của một số dân tộc miền núi phía Bắc như Hà Nhì, La Hủ, Phù Lá, Lô Lô.
• Ngữ hệ Nam Đảo (Austronesian): Điển hình là tiếng Chăm, Ê-đê, Gia Rai, Raglai, Chu Ru… chủ yếu ở Trung Bộ và Tây Nguyên.

6. Hãy chọn từ đúng chính tả trong các cặp từ dưới đây

Tình yêu dành cho ngôn ngữ nói chung, hay dành cho tiếng Việt nói riêng, không chỉ được thể hiện qua kiến thức, mà còn ở sự cẩn trọng trong việc dùng câu chữ. Như một câu nói người ta hay đùa nhau: “Khi chính tả sai, mọi lập luận trở nên vô nghĩa” (dù thực chất trong nhiều trường hợp câu này không đúng lắm).

Bắt đầu nhé:

• bạc mạng | bạt mạng
• điểm xuyến | điểm xuyết
• sáng lạng | xán lạn
• xạo xự | xạo sự
• xoay sở | xoay xở
• chắp bút | chấp bút

Đáp án:

• bạt mạng (tính từ): liều lĩnh, bất chấp tính mạng (khẩu ngữ).
• điểm xuyết (động từ): sửa sang, tô vẽ cho thêm đẹp
• xán lạn (tính từ): tươi sáng, rực rỡ.
• xạo xự (vị từ): nói xạo, nói quá lên, nói cho rộn bộ chứ không xác thực gì cả
• xoay xở (động từ): làm hết cách này đến cách khác để giải quyết vấn đề.
• Cả chắp bút và chấp bút đều có nghĩa. “Chấp bút” thường được dùng khi ghi chép lại lời kể của nhân vật, thực hiện một văn bản nào đó theo đề cương có sẵn, hoặc theo sự chỉ đạo của cá nhân hay tập thể nào đó. “Chắp bút” cũng là một động từ, tuy nhiên chỉ hành động nối liền hai vật hoặc hai phần lại với nhau. Ví dụ: chắp tay, chắp cánh, chắp nối.

7. Có những tổ chức/chương trình nào bảo tồn sự đa dạng ngôn ngữ?

Trên thế giới

Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã tuyên bố giai đoạn 2022–2032 là “Thập kỷ Quốc tế của các Ngôn ngữ Bản địa”. UNESCO hợp tác với các cơ quan LHQ khác để triển khai giai đoạn này.

Enduring Voices Project: Dự án phối hợp giữa Living Tongues Institute for Endangered Languages và National Geographic Society, tập trung vào ghi chép, khảo sát và hỗ trợ cộng đồng giữ và phục hồi các ngôn ngữ đang bị đe dọa ở nhiều khu vực trên thế giới.

FirstVoices: Nền tảng trực tuyến hỗ trợ cộng đồng bản địa xây dựng thư viện ngôn ngữ, tài liệu, âm thanh và tài nguyên để bảo tồn và lan tỏa tiếng nói của họ.

Terralingua: Tổ chức phi lợi nhuận toàn cầu thúc đẩy nghiên cứu và thực hành bảo tồn đa dạng ngôn ngữ và văn hóa, kết nối các nhóm hoạt động, cung cấp thông tin và chuyên môn cho các dự án cộng đồng.

Việt Nam

Dự án bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa Bahnar: Từ năm 2022, Giáo sư K. David Harrison, Phó Hiệu trưởng phụ trách Học thuật, Đại học VinUni đã đưa sinh viên từ Hà Nội vào Kon Tum cùng ăn ở, làm việc với đồng bào để tìm hiểu, nghiên cứu văn hóa và ngôn ngữ dân tộc Ba na (Bahnar).

Khóa tập huấn giảng dạy tiếng Việt cho giáo viên kiều bào: Ủy ban Nhà nước người Việt ở nước ngoài phối hợp tổ chức các chương trình tập huấn để giữ gìn tiếng Việt và văn hóa cộng đồng người Việt ở nước ngoài, nhằm bảo tồn tiếng mẹ đẻ trong cộng đồng diaspora.

Và nhiều hơn thế nữa.

8. Hôm nay, bạn đã có bao nhiêu lần nói/viết một câu tiếng Việt hoàn chỉnh?

Riêng tác giả cảm thấy rất tự hào và hãnh diện vì trong bài viết này, ngoại trừ những chỗ đưa ví dụ và tên tổ chức nước ngoài, mình đã sử dụng tiếng Việt 100%.

Vẫn nhớ cụ Nguyễn Tuân từng viết: “Có những tiếng những chữ mỗi lần vác từ trong kho dân tộc ra mà dùng, cần phải gieo nó xuống, cần phải gõ nó lên mà đo lại cả những vòng ngân vang hưởng của nó.” Việc cố gắng diễn đạt trọn ý để thông điệp đến khán giả bằng tiếng Việt, chọn lọc câu từ, làm mình thấy yêu thêm tiếng Việt hơn bao giờ hết.

Còn bạn thì sao?