Trong thời đại mà ra siêu thị là có thể mua được nguyên cả mâm cúng, có lẽ đối với không ít người trẻ, lễ nghi đã trở thành thứ gì đó vừa xa xỉ, vừa lỗi thời. Bởi từ lâu, việc chuẩn bị và thực hiện cúng lễ được mặc định là trách nhiệm của cha mẹ, người lớn trong nhà còn con cháu chỉ cần “có mặt cho đủ”, hiểu hay không cũng chẳng mấy quan trọng.

Cho đến khi, giữa những ngày cuối năm vội vã, tôi tình cờ đọc được quyển sách về phong tục thờ cúng của nhà nghiên cứu văn hóa Toan Ánh xuất bản từ hơn hai mươi năm trước. Tôi nhận ra rằng ý nghĩa của các lễ cúng Tết chưa bao giờ nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở tinh thần và niềm tin của người Việt trước khoảnh khắc chuyển giao giữa cũ và mới.

Bài viết này là những ghi chép của một người trẻ đang học cách “yêu lại” những phong tục thờ cúng trong văn hóa Việt. Hy vọng rằng, chúng ta sẽ phần nào hiểu được tâm tư mà người xưa gửi gắm qua từng chén trà, nén nhang và cúng kiếng bằng sự trân trọng của những người “thừa kế” - người thật sự hiểu và trân trọng giá trị của những nghi lễ chứ không phải vì “nhà mình luôn thế”.

Cúng Ông Táo

Dân gian còn gọi là…

Cúng đưa Ông Táo về trời, cúng Táo Quân, lễ tiễn Ông Táo, lễ cúng 23 tháng Chạp.

Nhân vật chính

Ba vị thần Bếp (hai Ông Táo, một Bà Táo).

Khung giờ vàng

Ngày 23 tháng Chạp, tốt nhất là trước 12 giờ trưa. Đây là thời điểm “gia đình Táo” rời khỏi gian bếp quen thuộc để lên chầu trời. Ngày tiễn Ông Táo còn là cột mốc đón để người dân đón Tết về, ta chuyển sang cách gọi ngày theo “mùng Tết” thay vì theo ngày dương.

Sau 7 ngày tính từ 23 tháng Chạp, tức là vào đêm 30 Tết, gia chủ sẽ làm lễ để rước Ông Táo về nhà.

Menu lễ vật

Mâm cúng tiễn Ông Táo nhìn chung không cầu kỳ về số lượng món ăn. Các lễ vật cơ bản luôn có như hương, hoa, đèn nến, trà, rượu và vàng mã.

Điểm quan trọng nhất là lễ vật tượng trưng cho phương tiện đưa Táo Quân về trời. Ở nhiều khu vực miền Bắc và miền Nam, lễ vật này thể hiện qua cá chép, có thể là cá chép sống hoặc cá chép bằng giấy, thường là ba con tượng trưng cho ba vị Táo. Cá chép gắn với hình ảnh “vượt vũ môn”, mang ý nghĩa thăng thiên và chuyển hóa. Trong khi đó, ở một số địa phương miền Trung, lễ vật này không phải cá chép mà là ngựa giấy có yên cương, cũng mang ý nghĩa là phương tiện di chuyển của thần linh.

Tại sao Tết đến là phải tiễn Ông Táo về trời?

Theo tín ngưỡng dân gian, nhà Táo là các vị thần được thiên đình cử xuống để cai quản bếp núc và quán xuyến nhà cửa. Cũng giống như mỗi người làm công ăn lương phải báo cáo kết năm cho công ty thì mỗi dịp Tết đến, Táo Quân sẽ lên chầu Thượng đế để báo cáo về những việc “tai nghe mắt thấy” về gia chủ trong năm vừa qua. Thế nên đến ngày 23 tháng Chạp hàng năm, mọi người thường dọn dẹp nhà bếp sạch sẽ, chuẩn bị mâm cỗ chỉn chu cùng vàng mã, cá chép để đưa tiễn.

Ngoài ra, người xưa còn có tục “hối lộ” hai vị thần. Họ cúng thêm gói kẹo để các Táo Quân lên chầu Trời tâu toàn những lời dịu ngọt, che bớt đi tội lỗi cho gia chủ.

Ngoài ý nghĩa về tâm linh, việc dọn dẹp bếp núc, nhà cửa cũng là cách để con người thu dọn, khép lại những bộn bề và phiền muộn của năm cũ để chuẩn bị tâm thế sẵn sàng đón năm mới.

Cúng Giao thừa

Dân gian còn gọi là…

Lễ Trừ Tịch (nghĩa là xóa bỏ điều xấu của năm cũ), lễ cúng đón năm mới.

Nhân vật chính

“Tục ta tin rằng mỗi năm có một ông hành khiển coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cúng tế để tiễn ông cũ và đón ông mới.” - Phan Kế Bính viết trong quyển Việt Nam Phong tục.

Lễ Giao thừa được tiến hành cả ngoài trời và trong nhà. Có thể xem nghi lễ này như bộ phim Marvel phiên bản Việt vì người dân sẽ thờ 12 vị siêu anh hùng “Hành khiển thiên quan” cùng các thần linh cai quản hạ giới. Mâm cỗ còn lại được bày trên bàn thờ gia tiên.

Một số gia đình hiện đại có xu hướng gộp lễ Giao thừa với lễ Tất niên, vì cả hai đều mang ý nghĩa mời tổ tiên về ăn Tết.

Khung giờ vàng

Vào đúng giờ Giao thừa (giờ Tý đầu năm mới), tức giao giữa 30 tháng Chạp và mùng 1 âm lịch.

Menu lễ vật

Lễ Giao thừa thường có hai mâm cúng riêng biệt. Mâm cúng ngoài trời thường bao gồm gà luộc (nguyên con) hoặc thịt luộc, trái cây, hoa tươi, trầu cau cùng trà và rượu. Mâm cúng trong nhà thì thường đơn giản như bữa cơm gia đình, mâm mặn thì là xôi đậu xanh, giò chả còn mâm ngọt thì là bánh, mứt, kẹo hoặc hoa quả.

Nhiều gia đình hiện đại đã gộp lễ Giao thừa với các lễ khác như Tất niên, Tân niên và rước ông bà thành một mâm cúng chung. Mỗi mâm cúng vì thế mang màu sắc và văn hóa riêng của từng gia chủ.

Cúng Giao thừa quan trọng như thế nào trong văn hóa Việt?

Tết Nguyên Đán của người Việt thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc Giao thừa. Nhà sử học – ngôn ngữ học Đào Duy Anh từng giải thích hai chữ Giao thừa là “cũ giao lại, mới tiếp lấy”. Một cách nói ngắn gọn, nhưng hàm chứa trọn vẹn tinh thần của khoảnh khắc này: sự bàn giao, chuyển tiếp và tái sinh.

Chính vì vậy, với người Việt, Giao thừa không chỉ là một mốc thời gian trên lịch, mà là thời khắc mang ý nghĩa của sự bàn giao, chuyển tiếp và tái sinh. Đó là lúc con người làm mới không chỉ thời gian, mà cả tinh thần để nuôi dưỡng hy vọng cho một năm phía trước.

Cúng gia tiên

Dân gian còn gọi là…

Cúng cơm ba mùng, lễ cúng Chiêu Điện – Tịch Điện, lễ Hóa vàng, lễ cúng rước/tiễn ông bà.

Nhân vật chính

Các cụ, tổ tiên, ông bà.

Khung giờ vàng

Chiều 30 Tết, sau khi sửa soạn xong xuôi và đã đi viếng mộ gia tiên về.

Đến mùng 3 (ở một số gia đình có thể kéo dài đến mùng 7) sẽ thực hiện lễ cúng Hóa vàng hoặc lễ Khai hạ để tiễn tổ tiên, ông bà.

Menu lễ vật

Lễ vật trong cúng gia tiên không cần quá phô trương. Người Việt xem việc cúng gia tiên như mâm cơm mời người nhà, chú trọng sự ấm cúng. Mâm lễ thường gồm hương, hoa, trà, rượu, trầu cau, ngũ quả cùng các món mặn quen thuộc như bánh chưng hoặc bánh tét, xôi, thịt/gà luộc.

Trước khi bày mâm cỗ, gia chủ sẽ lau dọn bàn thờ gia tiên, thắp nhang, đọc văn khấn (nếu có) hoặc đơn giản là khấn mời ông bà tổ tiên về ăn Tết với con cháu. Mỗi buổi sáng Tết, trước khi bắt đầu ngày mới, gia chủ lại thắp hương, dâng lễ đơn giản, như một lời chào ngày mới với ông bà.

Cúng gia tiên gắn với văn hóa nào của người Việt?

Lễ cúng gia tiên gắn chặt với đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, một giá trị cốt lõi trong văn hóa Việt. Người Việt vốn trọng lễ, mà đã trọng lễ thì đặc biệt coi trọng ân nghĩa. Tổ tiên sinh ra ông bà, ông bà sinh ra cha mẹ, cha mẹ sinh ra con cháu. Việc thờ cúng tổ tiên vì thế trở thành một bổn phận đạo đức, được duy trì qua bàn thờ gia đình và các dịp sóc vọng, giỗ Tết, bất kể khác biệt tôn giáo.

Trong Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính từng viết: “Cây có gốc mới nở ngành xanh ngọn, nước có nguồn mới bể rộng sông sâu.” Thờ cúng tổ tiên tạo cơ hội cho con cháu được “ngồi cùng mâm” với tiền nhân, góp phần nhắc nhở và giáo dục các thế hệ sau về nguồn cội, lòng hiếu kính và công ơn sinh thành.

Bên cạnh ý nghĩa tri ân, cúng gia tiên còn phản ánh quan niệm về trật tự âm - dương. Việc rạch ròi giữa các nghi thức đón - tiễn giúp tách bạch thế giới của người sống - người đã khuất và giữ được sự cân bằng trong đời sống tinh thần của người Việt.

Cúng Thần Tài - Thổ Địa

Dân gian còn gọi là…

Cúng vía Thần Tài, cúng mùng 10, cúng khai lộc đầu năm.

Nhân vật chính

Trong danh sách các “khách quý” dịp Tết, Thần Tài – Thổ Địa là hai cái tên không thể thiếu, nhất là ở những gia đình buôn bán, kinh doanh. Một người chuyên lo phần “thu ngân – chi tiêu”, người còn lại thì giữ vai trò “quản lý đất đai – địa bàn”. Trong tâm thức dân gian, họ là hai vị thần trông coi tài lộc và bình an, cai quản nơi cư ngụ và vận may của gia chủ.

Khung giờ vàng

Người Việt cúng Thần Tài gần như là quanh năm, đặc biệt trong các gia đình làm ăn buôn bán. Tuy nhiên, lễ cúng Thần Tài – Thổ Địa vào mùng 10 tháng Giêng vẫn mang một ý nghĩa rất riêng, được xem là ngày vía Thần Tài. Đây cũng là một trong những lễ cúng “mở hàng” đầu năm, đánh dấu sự khởi động cho cả một mùa làm ăn suôn sẻ. Nhiều gia đình chọn cúng vào giờ Thìn (7–9 giờ sáng) với mong muốn “rồng đưa vía”, mở đầu hanh thông.

Menu lễ vật

Lễ vật ngày vía Thần Tài không bắt buộc mâm cao cỗ đầy, nhưng thường khá chỉn chu. Truyền thống nhất là combo “tam sên” gồm thịt heo luộc, tôm hoặc cua luộc, trứng luộc để đại diện cho ba yếu tố Thiên – Thủy – Thổ. Một con đi bộ, một con biết bơi, một con (đáng lẽ) biết bay tụ họp lại như “The Avengers” bản dân gian, mỗi người một năng lực đại diện cho trời, đất, nước.

Kèm theo đó là hương, hoa, trà rượu, gạo muối, trầu cau, đèn nến, vàng mã. Một số nơi còn thêm xôi gấc, bánh bao hình túi vàng, hay các món mang ý nghĩa chiêu tài. Đặc biệt thiếu gì cũng được chứ thiếu lòng thành là coi như “unfriend” Thần Tài.

Ngoài các món mặn, mâm cúng hiện đại đôi khi còn được trang trí bằng bánh mứt, nến đỏ, đèn nháy như một cách “đầu tư lấy hên”.

Cúng Thần Tài nào chỉ là cúng cầu tài…

…mà là biểu tượng văn hóa cho khát vọng làm ăn phát đạt và sống thuận hòa với đất trời. Việc thờ Thần Tài – Thổ Địa phản ánh rõ niềm tin dân gian vào sự hiện diện của thần linh trong đời sống thường ngày. Đây cũng là một dịp để dân ta đặt kỳ vọng cho một năm mới may mắn, không chỉ là của cải, mà còn là bình an trong tâm và yên ổn trong nhà.