Những bộ phim hoạt hình chỉ dành cho người lớn (Phần 3)

Có lẽ kể từ khi Snow White and the Seven Dwarfs được ra mắt vào năm 1937 và vinh danh là bộ phim truyện hoạt hình đầu tiên trong lịch sử điện ảnh, kéo theo gần một thế kỷ tiếp theo với sự thống trị của Disney cùng những DreamWorks, BlueSky, Illumination,... hoạt hình đã bị đóng khung như một thể loại phim, trước hết và trên hết, dành cho trẻ con.

Nhưng nếu nhìn lại bề dày lịch sử phong phú và phức tạp, ngay từ mốc thời gian đầu tiên khi hai bộ phim khác tranh giành với Snow White cho ngôi vị phim hoạt hình dài đầu tiên là El Apóstol (1917) - một tác phẩm châm biếm chính trị giờ đã vĩnh viễn thất lạc về Tổng thống Hipolito Yrigoyen của Argentina, và The Adventures of Prince Achmed (1926) - chuyển thể từ những câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm, ta có thể đi đến một kết luận rằng, quả thực, hoạt hình chưa bao giờ là chỉ dành cho trẻ con. Khi được rũ bỏ vai trò bảo mẫu cho tuổi thơ, hoạt hình có thể trở thành một trong những phương tiện biểu đạt táo bạo nhất của điện ảnh.

Trong phần trước của bài viết, chúng ta đã được giới thiệu 7 tác phẩm hoạt hình người lớn. “Người lớn” ở đây không chỉ nói về những nội dung dán nhãn 18+ như bạo lực hay tình dục, mà cả về những trải nghiệm và nỗi đau mà chỉ những người đã trải đời mới thực sự thấu cảm được, như sự mục rữa của những giấc mơ, nỗi ám ảnh của danh vọng, sự cô độc giữa kỷ nguyên công nghệ, và cả gánh nặng của những tội lỗi lịch sử không thể gột rửa,...

Danh sách này sẽ mang đến cho các bạn thêm 7 tác phẩm nữa, tiếp tục hành trình khám phá thế giới phong phú và vô biên của phim hoạt hình.

1. The Summit of the Gods (2021)

• Thể loại: Phiêu lưu

Dựa trên bộ manga nổi tiếng của Jiro Taniguchi, The Summit of the Gods không chỉ là một bộ phim về leo núi, nó là một cuộc giải phẫu tâm lý về đam mê và sự ám ảnh. Câu chuyện theo chân nhiếp ảnh gia Fukamachi, người bị cuốn vào một bí ẩn lịch sử: Liệu nhà thám hiểm George Mallory có phải là người đầu tiên chinh phục đỉnh Everest vào năm 1924? Manh mối duy nhất nằm trong chiếc máy ảnh cũ kỹ của Habu Joji, một huyền thoại leo núi khác đang sống ẩn dật.

Nếu trẻ em có thể thấy nhàm chán với nhịp phim chậm rãi và thiếu vắng những cao trào, người lớn nhìn vào The Summit of the Gods sẽ đối diện với một nỗi sợ hãi nguyên thủy. Không có một kẻ phản diện đúng nghĩa, “kẻ thù” trong bộ phim là thiên nhiên hùng vĩ đến tàn nhẫn, với đỉnh Everest hiện lên như một thực thể thần thánh, một cơn gọi hoang dại khiến con người sẵn sàng hy sinh tất cả. Bộ phim khắc họa đầy chân thực sự ám ảnh của những người leo núi, thứ đam mê cháy bỏng đến mức trở thành sự tự hủy. Họ sẵn sàng đánh đổi da thịt, máu, nước mắt, và cả mạng sống chỉ để đổi lấy khoảnh khắc đứng trên đỉnh thế giới, nơi không ai nhìn thấy thành tựu của họ.

The Summit of the Gods xoáy sâu vào câu hỏi hiện sinh: Tại sao con người lại leo núi, hay rộng hơn, theo đuổi những đam mê mạo hiểm, khi biết rằng mình có thể chết? Bộ phim có lẽ là hiện thân hoàn hảo nhất của câu trả lời mà George Mallory ngoài đời thực từng trao cho một phóng viên khi được hỏi vì sao ông muốn leo lên đỉnh Everest. “Bởi vì nó ở đấy.”

2. Perfect Blue (1997)

• Thể loại: Giật gân

Sẽ là một thiếu sót lớn khi nói về phim hoạt hình dành cho người lớn mà bỏ qua Satoshi Kon, bậc thầy của việc xóa nhòa ranh giới giữa thực tế và ảo mộng. Ra mắt năm 1997 trước kỷ nguyên của mạng xã hội, nhưng Perfect Blue lại tiên tri một cách đáng sợ về mặt trái của Internet và văn hóa thần tượng trong thế kỷ 21. Bộ phim kể về Mima, một nữ thần tượng nhạc Pop quyết định từ bỏ hình tượng idol ngây thơ để chuyển hướng sang nghiệp diễn xuất. Tuy nhiên, quyết định này kéo theo sự phẫn nộ của người hâm mộ, sự đeo bám của một tên “stalker” đáng sợ, và áp lực từ những vai diễn khiến Mima dần vỡ vụn, mất đi khả năng phân biệt đâu là thực tại, đâu là ảo giác.

Perfect Blue chứa đựng những hình ảnh gây sốc như phân đoạn cưỡng hiếp, những cảnh giết người đẫm máu và hình ảnh trần trụi của cơ thể phụ nữ dưới cái nhìn soi mói đầy dục vọng của “male gaze”. Nhưng hơn cả bạo lực thể xác, phim là một màn tra tấn tinh thần. Bộ phim bóc trần cái giá của danh vọng và sự độc hại của Internet, sự mỏng manh của nhân dạng trong kỷ nguyên công nghệ và nỗi kinh hoàng khi ta không còn biết mình là ai trong mắt người khác. Thế giới của Perfect Blue là một thế giới lạnh lẽo và ảm đạm, nơi cơ thể phụ nữ bị chiếm hữu bởi ánh nhìn, nơi “con người thật” bị bóp nghẹt bởi phiên bản được trình diễn cho công chúng. Satoshi Kon khéo léo sử dụng những kỹ thuật cắt dựng như superimposition hay match cut để “trêu đùa” với thị giác, khiến khán giả cùng chung tâm lý với Mima và rơi vào trạng thái hoang mang tột độ. Đây là một chuẩn mực của dòng phim kinh dị tâm lý mà ngay cả Darren Aronofsky cũng phải ngả mũ học hỏi khi thực hiện tác phẩm Black Swan.

3. Mars Express (2023)

• Thể loại: Khoa học Viễn tưởng

Không khó để nhìn ra nguồn cảm hứng từ những “cây đại thụ” cyberpunk như Ghost in the Shell hay Blade Runner trong tác phẩm đầu tay của đạo diễn Jérémie Périn. Lấy bối cảnh trên sao Hỏa vào thế kỷ 23, Mars Express là một câu chuyện trinh thám trong lớp vỏ neon của khoa học viễn tưởng, theo chân thám tử tư Aline Ruby và cộng sự Carlos Rivera (một người đã chết và được tải ký ức vào thân xác máy) trong cuộc điều tra về vụ án mạng của một sinh viên, từ đó dần hé lộ những bí mật đen tối của các tập đoàn công nghệ AI có thể đe dọa sự sống còn của nhân loại.

Mang đậm phong cách phim Noir trinh thám với những phân cảnh điều tra và nhịp điệu chậm rãi, Mars Express là bài luận phức tạp về đạo đức trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo mà chỉ người lớn mới đủ kiên nhẫn để suy ngẫm, với những khái niệm về tâm thức và tự do ý chí, về sự bóc lột lao động và sự tha hóa của chủ nghĩa tư bản công nghệ được cài cắm tinh tế trong từng khung hình. Song, điều tách biệt Mars Express khỏi “thế hệ đi trước” là cú twist cho câu hỏi “Thế nào là con người” mà dòng phim cyberpunk vẫn đặt ra. Trong một thế giới nơi robot không chỉ là công cụ, mà sở hữu ký ức, cảm xúc, và những ham muốn không thể quy giản về thuật toán, thì câu hỏi quan trọng nhất có lẽ không phải “Chúng ta là ai giữa bầy robot”, mà một góc nhìn lãng mạn hơn về ước muốn của robot nếu chúng không còn bị xiềng xích bởi con người.

4. Ninja Scroll (1993)

• Thể loại: Hành động - Phiêu lưu - Kỳ ảo

Nếu phải tìm một định nghĩa cho Seinen, dòng phim và anime từng thống trị thập niên 80 và 90 dành cho những khán giả và độc giả nam từ 18 tuổi trở lên, thì có lẽ Ninja Scroll là một trong những câu trả lời kinh điển nhất. Lấy bối cảnh tại Nhật Bản thời phong kiến, Ninja Scroll đưa khán giả theo chuyến phiêu lưu của Jubei, một kiếm sĩ lang thang vô tình bị cuốn vào cuộc chiến chống lại tám tên ninja mang sức mạnh của quỷ dữ và bảo vệ Kagero, một nữ ninja có cơ thể chứa đầy độc tố chết người.

Khác với sự triết lý của Ghost in the Shell, Ninja Scroll là màn phô diễn thuần túy, cực đoan và không hề ngại ngùng của bạo lực và dục vọng dưới bàn tay đạo diễn Kawajiri Yoshiaki. Bộ phim không ngần ngại chiêu đãi khán giả những màn chém giết đẫm máu, đầu rơi máu chảy, tứ chi đứt lìa và các phân cảnh tình dục trần trụi, bao gồm cả bạo lực tình dục, với một sự táo bạo mà anime hiện đại hiếm khi dám chạm tới. Tất cả xây dựng nên một thế giới nơi bạo lực là quy luật sinh tồn, nơi phản diện là hiện thân của những ham muốn nguyên thủy nhất như quyền lực, nhục dục, bất tử.

Tuy nhiên, sẽ là sai lầm nếu chỉ coi đây là một bộ phim gây sốc, câu khách rẻ tiền. Ninja Scroll sở hữu phong cách hoạt họa thủ công đỉnh cao thời bấy giờ với những chuyển động mượt mà và thiết kế nhân vật quái dị đầy sáng tạo. Hơn bất cứ bộ phim nào khác trong danh sách, đây là một tác phẩm dành riêng cho người lớn, nơi bạo lực được thi vị hóa trở nên mê hoặc, phản ánh một thời kỳ hoàng kim hoang dại của Seinen.

5. Mind Game (2004)

• Thể loại: Chính kịch - Hài - Tình cảm - Kỳ ảo

Mind Game là một cơn mê, một cú nổ về thị giác, một hiện thân kỳ ảo và kỳ quặc của sự sáng tạo điên rồ đến từ đạo diễn Masaaki Yuasa. Có lẽ vì vậy, nên không dễ dàng gì để tóm tắt một-cách-có-thể-lĩnh-hội-được câu chuyện của bộ phim này. Nó bắt đầu bằng một tình huống không thể tréo ngoe hơn, khi nhân vật chính Nishi bị bắn chết (từ đường hậu môn) bởi một tên Yakuza, lên thiên đàng gặp Chúa (với hình dạng vạn biến, bao gồm một bản dạng với đầu cá vàng), rồi quyết định chống lệnh và chạy ngược về trần gian, để cuối cùng bị kẹt trong bụng một con cá voi cùng những người bạn đồng hành kỳ quặc (bao gồm một ông lão đã cư ngụ trong đó 30 năm). Quả không ngạc nhiên khi bộ phim được đặt tên là Mind Game liên tục chơi đùa với tâm trí của khán giả.

Đạo diễn Masaaki Yuasa liên tục thay đổi phong cách nghệ thuật, từ những nét vẽ nguệch ngoạc, hoạt hình 3D méo mó đến việc cắt dán ảnh chụp thật vào nhân vật hoạt họa, tạo ra một thế giới hỗn loạn, phi logic nhưng đầy sức sống. Nhưng ẩn sau vẻ ngoài điên rồ đó là một triết lý sống hiện sinh đầy sức nặng: “Carpe Diem”, hay “Hãy sống trọn từng phút giây” Hành trình trong bụng cá voi chính là ẩn dụ cho việc mắc kẹt trong những tiếc nuối và sợ hãi của quá khứ. Sự hỗn mang của bộ phim chính là sự phản chiếu cho sự vô thường của cuộc đời, thúc giục người xem phá bỏ những giới hạn của bản thân để sống một cuộc đời không hối tiếc. Nó quá dị biệt để trẻ em có thể hiểu, nhưng quá sâu sắc để người lớn có thể lờ đi.

6. The House (2022)

• Thể loại: Kinh dị - Kỳ ảo - Chính kịch

Hình ảnh ngôi nhà luôn được gắn liền với sự an toàn, là nơi chúng ta có thể trú ẩn khỏi những hiểm họa và bộn bề của cuộc sống. Vậy chuyện gì sẽ xảy ra khi chính mái ấm đó biến thành một cơn ác mộng? The House kể về 3 mảnh đời hoàn toàn khác biệt nhưng cùng bị ràng buộc vào một căn nhà bí ẩn. Bộ phim khéo léo nhử khán giả bằng phong cách stop motion đầy ngộ nghĩnh, với những hình nộm bằng bông như thể được lấy từ các căn nhà búp bê của trẻ con, trước khi ném chúng ta vào những góc sâu thẳm và tăm tối nhất của sự sợ hãi.

Từng câu chuyện trong phim là những ngụ ngôn tăm tối dành cho người trưởng thành. 30 phút đầu tiên của The House là một bộ phim ngắn rùng rợn mang đậm chất gothic, lấy cảm hứng từ ngôi nhà ma Winchester, nơi một gia đình nghèo bị mê hoặc bởi vật chất cho đến khi bị nuốt chửng bởi chính sự ham muốn đó. Mẩu chuyện thứ hai về một chú chuột môi giới bất động sản bị ám ảnh bởi việc sửa sang căn nhà cho tới mức phát điên, bước sang ranh giới của sự siêu thực, làm gợi nhớ đến các tác phẩm của David Lynch. Và sau cùng, The House kết thúc bằng một câu chuyện đáng yêu và tươi sáng, một cô mèo cố gắng bám víu vào ngôi nhà, mối liên kết duy nhất của cô với quá khứ, trong khi thế giới đang chìm trong hồng thủy, như thể một phần quà dành tặng cho những khán giả đủ dũng cảm để xem đến cùng.

7. Waltz with Bashir (2008)

• Thể loại: Tài liệu - Chiến tranh

Để khép lại danh sách này, có lẽ không thể không nhắc tới Waltz with Bashir, bộ phim đã sử dụng ngôn ngữ hoạt hình để bóc trần một trong những sự kiện đẫm máu và đáng quên nhất lịch sử hiện đại Trung Đông. Câu chuyện bắt đầu bằng một khoảng không mờ ảo trong ký ức của đạo diễn Ari Folman. Ông nhận ra mình hoàn toàn không nhớ gì về cuộc chiến tranh Lebanon năm 1982, dù biết rằng bản thân từng tham gia, như thể tâm trí ông đã vô thức cố gắng chối bỏ những tội ác mà đôi mắt đã chứng kiến để tự bảo vệ khỏi sang chấn và mặc cảm tội lỗi. Từ đó, bộ phim là hành trình lần mò tìm lại những mảnh ghép vụn vặt của quá khứ, để rồi sau cùng buộc ông phải đối diện với sự thật kinh hoàng về vụ thảm sát tại trại tị nạn Sabra và Shatila.

Như một nhà phê bình từng nhận xét, Waltz with Bashir không phải một bản anh hùng ca ca ngợi chiến công quân sự của quê hương đạo diễn, nó là lời thú tội đầy ám ảnh của một người có bàn tay dính máu về sự tàn bạo và vô nghĩa của chiến tranh. Tất cả dẫn tới những giây phút cuối của tác phẩm, khi lớp màn hoạt hình vụt tắt, và thay vào đó là những thước phim tư liệu trần trụi về thi thể nạn nhân chất đống, tiếng khóc than của những người phụ nữ Lebanon giữa đống đổ nát sau vụ thảm sát. Sự chuyển đổi đột ngột từ nghệ thuật sang hiện thực tàn khốc như thể một cú tát thẳng vào mặt khán giả, lột bỏ mọi sự lãng mạn hóa về chiến tranh và buộc người xem phải nhìn thẳng vào hậu quả đẫm máu mà xung đột vũ trang để lại cho những người dân vô tội.