Chúng ta nói rất nhiều về yêu thương, thấu hiểu, chữa lành. Nhưng trong những mối quan hệ gần gũi nhất, điều khiến mọi thứ trở nên ngột ngạt lại thường bắt đầu từ một điều rất nhỏ: ta không cho phép. Không cho phép cảm xúc khó chịu được tồn tại. Không cho phép người khác phản ứng khác mong đợi. Và cũng không cho phép chính mình yếu đuối hay chưa sẵn sàng.
Điều nghịch lý là hầu hết chúng ta rõ ràng biết mình nên cho phép. Ta hiểu rằng kiểm soát không tạo ra an toàn, né tránh không làm nỗi sợ biến mất. Thế nhưng khi tình huống thật sự xảy ra, cơ thể lại phản ứng trước: căng lên, phòng vệ, hoặc rút lui.
Trong tập 5 của Yêu Lành, cuộc trò chuyện giữa host Thùy Minh và Nhà giáo dục Lương Dũng Nhân mở ra một góc nhìn sâu hơn: Sự chắp cánh là kết quả của một hành trình dài hiểu mình, chạm vào khổ đau và lựa chọn cách phản ứng.
Biểu hiện của sự chắp cánh trong các mối quan hệ
Trong các mối quan hệ gần gũi: với người yêu, con cái hay chính bản thân mình, sự cho phép thường được nói đến như một thái độ cần có: cho phép cảm xúc tồn tại, cho phép người khác được là họ, cho phép mọi thứ không hoàn hảo.
Nhưng theo Nhà Giáo dục Lương Dũng Nhân, hầu hết chúng ta đều biết điều gì là đúng. Khó khăn nằm ở chỗ, khi chưa cảm thấy an toàn, cơ thể vẫn phản ứng theo những mô thức cũ.
Nhiều người nói rằng họ muốn cho phép. Nhưng khi con không nghe lời, người yêu phản ứng khác mong đợi, hay bản thân rơi vào lo âu, phản xạ quen thuộc vẫn lập tức xuất hiện: kiểm soát, gắt gỏng, hoặc rút lui. Khi sự chắp cánh chỉ được hiểu như một nỗ lực ý chí, nó gần như luôn thất bại trước những phản xạ đã ăn sâu trong hệ thần kinh.
Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không phải là “Làm sao để cho phép?”, mà là: “Điều gì đang khiến ta chưa thể cho phép?”
Chúng ta phản ứng bằng những gì đã được lập trình sẵn
Con người không lặp lại những phản ứng cũ vì yếu đuối hay thiếu hiểu biết. Chúng ta lặp lại vì cơ thể đã học cách phản ứng như vậy từ sớm.
Chẳng hạn, trẻ nhỏ học cách phản ứng thông qua việc bắt sóng trạng thái thân - tâm của người lớn xung quanh. Khi cha mẹ thường xuyên căng thẳng, lo âu, bồn chồn hoặc dễ bùng nổ, hệ thần kinh của trẻ cũng căng theo. Những phản ứng này được lưu lại trong cơ thể như một phản xạ quen thuộc.
Vì vậy, khi lớn lên và rơi vào những tình huống căng thẳng tương tự, cơ thể ta tự động kích hoạt lại những phản ứng cũ: gắt gỏng, kiểm soát, né tránh, hoặc khép mình. Ở thời điểm đó, hệ thần kinh ưu tiên tự bảo vệ hơn là lắng nghe hay lựa chọn. Chúng ta phản ứng rất nhanh, gần như không có khoảng dừng.
Và chính vì không có khoảng dừng ấy, sự chắp cánh trở nên khó khăn. Chúng ta không cho phép người khác khác mình, không cho phép mọi thứ diễn ra ngoài tầm kiểm soát. Khi cơ thể còn đang căng thẳng và sợ hãi, sự chắp cánh trở thành một điều quá rủi ro.
Vì sao không có khoảng dừng, thì không thể có sự cho phép?
Theo nhà tâm lý học Viktor Frankl: giữa kích tác và phản ứng luôn tồn tại một khoảng trống. Nhưng trên thực tế, với rất nhiều người, khoảng trống đó gần như không có. Cảm xúc vừa xuất hiện đã lập tức kéo theo hành vi quen thuộc.
Đó là lý do vì sao lời khuyên “hãy bình tĩnh lại” thường không có tác dụng. Khi hệ thần kinh đang bị kích hoạt mạnh, cơ thể không ở trạng thái có thể lựa chọn. Và khi không có lựa chọn, sự chắp cánh đơn giản là không xảy ra.
Vì vậy, sự chắp cánh không thể đến từ việc cố ép bản thân phải thay đổi. Khi cơ thể vẫn đang căng thẳng và phòng vệ, ý chí hầu như không có nhiều tác dụng. Sự cho phép chỉ xuất hiện khi hệ thần kinh đủ lắng để ta không còn bị đẩy đi bởi phản xạ cũ. Khi đó, ta mới có thể dừng lại một nhịp, nhận ra điều gì đang diễn ra bên trong mình và phản hồi khác đi.
Sự cho phép được hình thành như thế nào?
Trong mô hình 5A của David Richo, sự chắp cánh được hình thành ở bước cuối cùng. Bước đầu tiên là Attention (chú ý) giúp ta nhận ra mình đang bị kích hoạt. Chúng ta cần nhận thức được tình huống nào khiến mình căng lên, cơ thể phản ứng ra sao, và hành vi quen thuộc nào xuất hiện sau đó.
Bước tiếp theo là Acceptance - chấp nhận rằng những phản ứng ấy đang tồn tại. Chúng ta không tự trách, không vội sửa. Khi thôi thúc xuất hiện, ta tập ở lại với cảm giác khó chịu thêm một chút, thay vì phản xạ theo thói quen cũ.
Đến Appreciation (trân trọng), góc nhìn bắt đầu thay đổi. Chúng ta không chỉ thấy những tổn thương mình mang theo, mà còn nhận ra những giá trị từng nâng đỡ mình từ gia đình và môi trường cũ. Khi xung đột bên trong dịu xuống, cơ thể cũng bớt căng thẳng hơn.
Và khi mọi thứ vượt mức kiểm soát, Affection - sự gần gũi với chính mình hoặc với người khác - sẽ giúp hệ thần kinh được nghỉ ngơi. Nhờ có sự gần gũi và nâng đỡ, ta không còn phải một mình gồng lên. Chỉ trong trạng thái đó, sự chắp cánh - cũng là chữ A thứ 5, Allowance, mới có thể xuất hiện, như một phản ứng tự nhiên của một cơ thể đã đủ an toàn.
Sự cho phép mang đến sự tự do trong phản ứng
Ở điểm kết của quá trình này, sự chắp cánh không còn mang nghĩa buông xuôi hay mặc kệ. Nó xuất hiện khi ta có đủ an toàn bên trong để không còn bị đẩy đi bởi phản xạ quen thuộc. Người khác có thể hành xử khác kỳ vọng, nhưng chúng ta không còn cảm thấy mình bị đe doạ.
Khi ấy, yêu thương trở thành một không gian đủ an toàn để mỗi người được là chính mình, không cần phòng vệ hay chứng minh. Sự chắp cánh, sau cùng, không phải là một thái độ sống được lựa chọn bằng lý trí, mà là dấu hiệu cho thấy ta đã đi đủ sâu vào tiến trình thấu hiểu, trân trọng và gần gũi với chính mình.
Mời các bạn xem lại tập 5 Yêu Lành và các tập tiếp theo được phát sóng lúc 20h, tối Chủ nhật hàng tuần, từ ngày 14/12 trên Vietcetera Podcast, Youtube, Spotify và Apple Podcast.