Giao thông và các tình huống giao thông luôn là vấn đề muôn thuở trong đời sống hàng ngày. Và không thể chỉ giơ một ngón tay vì hẳn chúng ta đều từng gặp phải một vài đến một trăm tình huống khó đỡ khi lái xe khiến đôi mắt ánh lên hình viên đạn.
Đằng sau hiện tượng này là một câu hỏi mà podcast Speaking of Psychology của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ từng đặt ra: Vì sao việc lái xe, một hoạt động quen thuộc hằng ngày, lại có thể ảnh hưởng mạnh đến tâm trạng, cảm xúc và cả cách ta cư xử với người khác?
Trong tập Road rage, traffic jams, and why driving stresses us out, host Kim Mills trò chuyện với TS. Dwight Hennessy, giáo sư tâm lý học tại Buffalo State University, người có nhiều nghiên cứu về căng thẳng khi lái xe, hành vi gây hấn sau tay lái và stress giao thông đã phân tích thuật ngữ Road Rage và cách nó ảnh hưởng đến đời sống thường ngày của chúng ta.
Road rage là gì?
Theo TS. Dwight Hennessy, Road Rage (Cơn thịnh nộ trên đường phố) thường được dùng để chỉ những hành vi nghiêm trọng và kịch tính hơn trong giao thông, chẳng hạn, một cuộc đối đầu trực tiếp khi người lái bước ra khỏi xe. Trước đó, nó có thể bắt đầu từ những hành vi như bấm còi, la hét, bám đuôi hoặc cố tình thắng gấp trước mặt xe khác.
Nói cách khác, Road Rage không đơn thuần là cảm giác bực bội khi lái xe, mà là khoảnh khắc người lái chuyển mục tiêu từ “tới nơi” sang “tới công chuyện”.
Điểm cần chú ý là trạng thái này không phải một cảm xúc bùng nổ bất chợt, nó thường là kết quả của một chuỗi leo thang. Bạn đang mệt mỏi, vội vàng về nhà trong giờ cao điểm sau một ngày dài bị sếp feedback “Chưa wow” và đột nhiên bạn bị một chiếc xe khác tạt đầu vô duyên vô cớ. Và từ giây phút này, một tình huống giao thông quen thuộc không còn là điều nằm trong giới hạn độ lượng của bạn.
Do đó, Road Rage nguy hiểm ở chỗ nó khiến ta thay đổi mục tiêu ban đầu. Thay vì cố đến nơi an toàn, ta bắt đầu muốn “giáp lá cà” với một người lạ trên đường.
10 lý do khiến đường phố là nơi ta dễ hóa rồ
Bạn có thể thắc mắc “Vì sao phải là Road Rage...Có những nơi khác cũng khiến tôi sôi máu mà?”. Đúng vậy, nhưng không có tình huống nào trớ trêu và có thể khiến mọi căng thẳng gia tăng trong một nốt nhạc như khi ta lái xe trên đường. Và đây là 10 lý do.
1. Đường phố là nơi hoàn hảo để stress
Khi ra đường, đặc biệt trong các thành phố lớn, việc giữ một tâm thế bình tĩnh và thư thái không phải là chuyện đơn giản. Bạn đã phải đối mặt với nắng nóng, khói bụi, tiếng còi, mật độ xe dày đặc, lịch trình gấp và cảm giác mệt mỏi sau một ngày dài. Những yếu tố này riêng lẻ có thể không đáng kể, nhưng khi kết hợp với nhau, chúng khiến bạn luôn trong tâm thế “căng như dây đàn” . Và chỉ cần thêm một cú tạt đầu xe của người khác, cơn giận có thể bật lên rất nhanh.
Insight: Một tình huống giao thông chỉ là tác nhân cuối cùng. Thứ khiến ta nổi nóng thật sự là cảm giác đã bị đường phố bào mòn từ trước đó.
2. Ta dễ cảm thấy mất kiểm soát
Ở quán ăn, siêu thị hay những nơi khác, nếu khó chịu, bạn có thể rời đi, đổi chỗ hoặc góp ý trực tiếp. Nhưng trên đường, bạn không có nhiều sự lựa chọn. Xe trước đi chậm thì ta phải chậm theo. Xe khác chen vào thì ta phải thắng lại, né đi hoặc nhường trong thế bị động. Đường kẹt thì ta gần như không làm gì được. Cảm giác bị mắc kẹt trong dòng xe khiến sự bực bội dâng cao hơn bình thường.
Insight: Cơn giận thường xuất hiện khi ta cảm thấy mình bị động trong cách di chuyển.
3. Cảm giác đang vội sẽ biến người khác thành vật cản
Khi đang trễ giờ, bạn nhìn đường phố bằng một tâm thế khác. Chiếc xe trước mắt không còn là một người đang di chuyển bình thường, mà trở thành thứ làm mình chậm lại. Một người xin nhập làn không còn là người cần khoảng trống, mà là người lấy mất thời gian của mình. Càng vội vã, ta càng dễ chạy liều, ít nhường đường và dễ cáu với mọi chuyển động xung quanh.
Insight: Khi bị áp lực thời gian, ta không còn thấy người khác là người cùng đi đường, mà là vật cản trên hành trình của mình.
4. Giao thông luôn có rủi ro thật
Một người chen hàng ở siêu thị có thể khiến ta khó chịu nhưng một người chen đầu xe có thể khiến ta thắng gấp, ngã xe. Cùng là một hành vi “chen”, nhưng trên đường, hậu quả tiềm tàng nghiêm trọng hơn rất nhiều. Vì vậy, não không chỉ xem tình huống này như sự bất lịch sự, mà còn như một mối đe dọa thật với sự an nguy của bản thân.
Insight: Trên đường, cơn giận thường là phản ứng phòng vệ trước một nguy cơ có thật.
5. Chiếc xe mở rộng vùng an toàn cá nhân
Khi ngồi trên xe, vùng an toàn của ta không chỉ là cơ thể. Nó còn bao gồm khoảng trống trước đầu xe, hai bên hông, khoảng cách với xe sau và thời gian cần để thắng hoặc né tránh va chạm. Vì vậy, khi ai đó tạt đầu, bám sát hoặc chen vào khoảng trống ta đang giữ, ta không chỉ thấy họ tiến lại gần. Ta thấy vùng an toàn của mình bị xâm phạm.
Insight: Một cú chen ngang dễ làm ta tức tối vì nó chạm vào cảm giác an toàn, không chỉ chạm vào làn đường.
6. Giao tiếp trên đường quá nghèo nàn
Thông thường, ta có thể dùng lời nói, ánh mắt, nét mặt và giọng điệu để giải thích ý định với người khác. Tuy nhiên khi lái xe, ta chỉ có còi, xi nhan, đèn pha, tốc độ và khoảng cách. Những tín hiệu này rất dễ bị hiểu sai. Một tiếng còi có thể chỉ là lời nhắc “đèn xanh rồi, chạy đi bạn ơi”, nhưng người nghe lại có thể hiểu thành thúc ép hoặc khiêu khích.
Insight: Road Rage thường bắt đầu khi ta không biết ý định thật của người khác, rồi tự điền vào chỗ trống bằng một diễn giải tiêu cực.
7. Ta dễ cá nhân hóa lỗi của người khác
Một người tạt đầu có thể do họ không thấy ta, không quen đường hoặc xử lý kém. Nhưng khi đang căng thẳng, ta dễ diễn giải hành động đấy thành “Nó cố tình chen mình”, “Nó coi thường mình”, “Nó nghĩ mình phải nhường”. Từ lúc đó, tình huống giao thông chuyển thành vấn đề của cái tôi. Ta không chỉ muốn tránh nguy hiểm, ta còn muốn chứng minh bản thân không phải là người dễ bị lấn ép.
Insight: Ta không chỉ giận vì người khác làm sai, ta giận vì nghĩ họ cố tình làm sai với mình.
8. Đường phố tạo cảm giác cạnh tranh liên tục
Trên đường, khoảng trống là tài nguyên quan trọng nhất. Ai chen đường được thì đi trước. Ai nhường đường thì có thể bị lấn sân. Chỉ cần một khoảng cách được tạo ra thì sẽ ngay lập tức có người muốn chạy vào. Điều này tạo cảm giác người tuân thủ thường bị thiệt, còn người liều lĩnh lại được lợi. Khi cảm giác bất công lặp lại đủ nhiều, người lái dễ trở nên hiếu chiến và ít muốn nhường hơn.
Insight: Nhiều cơn giận trên đường không chỉ đến từ nguy hiểm, mà đến từ cảm giác mình đang bị người khác chiếm mất lợi thế.
9. Đường phố có luật bất thành văn
Ngoài luật giao thông chính thức, mỗi nơi còn có một bộ luật ngầm. Dù sống ở đâu, bạn hẳn sẽ có vài lần được nghe mọi người bàn tán các truyền thuyết đô thị như “Đi đường X này phải ráng lấn lên, không là khỏi về nhà”, “Quận Y này toàn đường vắng khi chạy xe nhớ phóng cho nhanh”. Khi sống đủ lâu trong môi trường đó, ta bắt đầu thích nghi. Ta không chỉ lái theo điều được dạy, mà lái theo điều thấy người khác làm mỗi ngày.
Insight: Ta không chỉ mang tính cách của mình ra đường, ta còn học tính cách của con đường mình đi hằng ngày.
10. Cơn giận trên đường có công cụ để xả ngay
Trong nhiều bối cảnh khác, ta có thể bực tức nhưng không có công cụ phản ứng tức thì. Còi, xi nhan, tay lái… những công cụ này có thể dùng để cảnh báo, nhưng cũng có thể trở thành cách xả giận: bóp còi dài hơn hơn cả những tràng pháo tay 5 - 6 phút, ép sát, vượt mặt, chắn đầu xe.... Khi có phương tiện biểu hiện ngay, cảm xúc luôn được đặt trong trạng thái sẵn sàng kích hoạt.
Insight: Đường phố không chỉ làm ta giận, nó còn cho ta cách biểu diễn cơn giận trong tích tắc.
Làm sao để hạn chế Road Rage?
Hạn chế Road Rage không có nghĩa là bắt ép bản thân không được nổi giận. Vì khó ai có thể luôn giữ được sự bình tĩnh khi bị người khác “tranh chấp” trên đường phố. Điều quan trọng là không để cơn giận khiến ta mất đi lý trí.
- Cách đầu tiên là giảm cảm giác vội vã trước khi ra đường. Càng căng thẳng, bạn càng khó kiềm chế cảm xúc và dễ hành động liều lĩnh. Vì vậy, nếu biết một tuyến thường kẹt, việc đi sớm hơn vài phút hoặc không đặt lịch quá sát có thể làm ta ít nhìn người khác như vật cản hơn.
- Cách thứ hai là đổi cách diễn giải tình huống. Thay vì nghĩ “À ha! thì ra mày cố tình chơi tao”, bạn có thể tự nhắc nhở với bản thân “An toàn là trước hết, ai chửi mắng thì ta giả điếc - Chữ nhẫn hòa ta để đầu tiên”. Hoặc thay cách giải thích bằng một câu mang hướng "bình luận bóng đá", chẳng hạn "vừa rồi là 1 pha phối hợp không ăn ý của mình và chị xe Lead".
- Khi đụng độ quái xế, cách tốt nhất thường là giảm tương tác. Bạn có thể để họ vượt mặt, không chạy song song quá lâu, không liếc nhìn, không còi lại nếu không cần thiết. Trên đường, bình tĩnh không phải là nhường thua. Và đây là đời thật, không phải một màn rượt đuổi trong Grand Theft Auto V.
Dẫu vậy, Road Rage không chỉ là một vấn đề cá nhân. Theo TS Hennessy, nó là một vấn đề xã hội mà việc cải thiện phải đến từ 3 yếu tố thực thi luật pháp, thiết kế hạ tầng, giáo dục. Thôi thì, trong khi chờ các nhà chức trách nghiên cứu giải pháp, bạn vẫn có thể bảo vệ sự an toàn của mình từ những hành động nhỏ.