1. Chuyện gì đang xảy ra?
Những ngày vừa qua, khắp cõi mạng đang rần rần chia sẻ nhau về một bài trắc nghiệm tính cách mang tên SBTI. Trắc nghiệm tính cách rõ ràng không quá mới mẻ, nhưng vẫn tạo được sức hút ngoài tưởng tượng khiến nhiều người (bao gồm tác giả của nó) không khỏi bất ngờ.
SBTI là viết tắt của Satirical Behavioral Type Indicator (tạm dịch: Chỉ số Hành vi Châm biếm). Người tham gia cần trả lời 31 câu hỏi từ khó đỡ đến vô tri, thậm chí phi logic, xoay quanh 5 mô hình tâm lý cốt lõi, bao gồm:
- Mô hinh Bản thân (Self): Lòng tự trọng, sự tự nhận thức, các giá trị cốt lõi
- Mô hình Cảm xúc (Emotional): Sự gắn bó, đầu tư cảm xúc
- Mô hình Thái độ (Attitude): Thế giới quan, quy tắc ứng xử, thái độ sống
- Mô hình Hành động (Action Drive): Động lực, tốc độ ra quyết định, cách giải quyết vấn đề
- Mô hình Xã hội (Social): Sáng kiến cá nhân, ranh giới các mối quan hệ
Tổng cộng có 27 kiểu kết quả. Nhưng thay vì nhận xét bạn là người hướng nội hay hướng ngoại, nhạy cảm hay phóng khoáng, bạn có thể được phân loại vào các nhóm “ATM-er” (cây ATM biết đi), “JOKE-R” (chúa hề) hoặc “MUM” (người mẹ của nhóm),...
2. Nguồn gốc của SBTI
Tác giả bài trắc nghiệm là một người dùng Bilibili (nền tảng chia sẻ video trực tuyến lớn ở Trung Quốc) có tên “蛆肉儿串儿” (Phiên âm: Qū ròu er chuàn er, hiểu nôm na là xiên thịt nhộng). Tác giả cho biết mình không phải là một chuyên gia tâm lý học. Mục đích tạo ra bài test chủ yếu chỉ để giải trí, như một trò đùa riêng nhằm khuyên một người bạn bỏ rượu. Kết quả mà người bạn này nhận được là “DRUNK” (kẻ nghiện rượu), nhưng lại không khiến họ suy ngẫm mà chỉ bật cười. Từ phản ứng này, tác giả bài test nghĩ đến việc mở rộng và triển khai ý tưởng: xây dựng thêm hệ thống nhân vật và hình ảnh theo phong cách MBTI, cuối cùng phát hành bản chính thức.
Mọi thứ sau đó vượt ngoài tầm kiểm soát. Chỉ trong ngày 9 tháng 4, lượt tìm kiếm “SBTI” trên WeChat Index đã đạt 40,85 triệu lượt. Các cuộc thảo luận liên quan được báo cáo vượt quá 20 triệu lượt trên các nền tảng xã hội. Người người, nhà nhà đổ xô làm thử, chia sẻ ảnh chụp màn hình và so sánh kết quả. Lượng truy cập tăng đột biến đến mức website được cho là đã sập nhiều lần chỉ trong 24 giờ đầu.
3. Vì sao SBTI lại viral?
Dù không mới mẻ cũng không đáng tin cậy, nhưng sự thật cho thấy bài trắc nghiệm này vẫn được đông đảo người dùng đón nhận, có thể vì một số lý do sau:
Nhanh, ngắn, tiện, gây tò mò
5 phút, 31 câu hỏi, không trả phí, không email, không đăng nhập tài khoản, mọi thao tác diễn ra mượt mà đến mức bạn có thể hoàn thành bài test và chia sẻ lên trang cá nhân của mình trước khi uống xong một cốc cà phê. Hiệu ứng truyền thông cùng sự lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội cũng góp phần giúp bài test này viral.
Self-Roast Culture (Văn hóa tự chế giễu)
Có một sự dịch chuyển nào đó đã âm thầm diễn ra trong cách người ta thể hiện mình trên mạng xã hội. Đầu những năm 2010 là thời đại của việc thể hiện bản thân một cách lý tưởng - nơi trang cá nhân được trình bày kỹ càng, những hình ảnh được chọn lọc hoàn hảo và những khoảnh khắc đẹp đẽ, rực rỡ nhất được phơi bày. Nhưng đến giữa những năm 2020, mọi thứ dường như đi ngược lại: người ta không ngại phơi bày và biến những khiếm khuyết của mình thành một “điểm nhận diện cá nhân”.
Vì thế, SBTI như một sản phẩm cho phép ta tự chế giễu bản thân thông qua những nhãn dán mang tính trào phúng mà không đặt nặng vấn đề sai hay đúng. Cùng với đó, nó phản ánh thực tế rằng: mỗi người trong chúng ta đều có ít nhất một vấn đề mà tuyệt vời nhất là vui vẻ chấp nhận nó.
Cuộc sống có nhiều thứ để nghĩ, sao phải nghĩ nhiều?
Cuối cùng, SBTI làm được một việc là giúp chúng ta gỡ bỏ một gánh nặng rằng phải định nghĩa được bản thân, cố gắng “gán” cho mình một cái tên hay tìm một nhóm tính cách để thuộc về.
Giữa bao nhiêu bài trắc nghiệm tâm lý ngoài kia khiến ta trầm ngâm khi trả lời để rồi hoang mang khi nhận về kết quả, thì SBTI lại đưa bạn đến một chân lý rất đơn giản: đừng nghĩ nhiều. Không xoay quanh câu chuyện thăng tiến sự nghiệp hay tìm kiếm tri kỷ, SBTI xuất hiện và nói với bạn rằng bạn là đứa thích ngủ nướng, thích vung tiền,... Tức là nó hoàn toàn bỏ qua mọi yếu tố sâu sắc, cố gắng đào sâu nội tâm hay “giải mã bản thân” của những bài trắc nghiệm tính cách truyền thống.
Nhiều người dịch SBTI là Silly Big Personality Test, vì việc tìm đến những thứ hài hước, hỗn loạn, “ngớ ngẩn” nhưng phản ánh đúng thực tế như SBTI đôi khi lại trở nên có lý.
Một số kết quả có thể khiến bạn bật cười vì thấy mình trong đó:
- “MALO” (Ma-Lou / Khỉ): Trong tiếng lóng Trung Quốc, Malo về cơ bản có nghĩa là “Tôi chỉ là một chú khỉ nhỏ chăm chỉ đang vật lộn với cuộc sống.” Nếu bạn nhận được biểu tượng này, nghĩa là bạn đang cống hiến quá mức, lương thấp, nhưng có những chiếc meme tuyệt vời.
- “POOR”: Một biệt danh thẳng thắn đến đau lòng dành cho bất cứ ai nhấn “thêm vào giỏ hàng” còn nhanh hơn cả tiền lương của họ.
4. Những mặt còn hạn chế
Tuy nhiên, như đã đề cập, bài test này được tạo ra nhằm mục đích giải trí là chính, hoàn toàn thiếu vắng tính khoa học. Việc gán ghép các hành vi vô tri vào 5 mô hình tâm lý cũng chỉ là một cách sắp xếp ngẫu hứng, thiếu sự kiểm chứng và độ tin cậy về mặt thống kê. Trên trang web chính thức, phần hướng dẫn cũng mô tả cụ thể rằng “Đừng dùng kết quả cho bất kỳ quyết định nghiêm túc nào”.
Cũng vì thiếu đi một nền tảng lý thuyết sâu sắc, SBTI giống như một món snack: ngon, lạ miệng nhưng không có giá trị dinh dưỡng lâu dài. Khi cơn sốt qua đi, những kết quả này có thể trở nên lỗi thời và không để lại giá trị gì cho quá trình phát triển bản thân của người dùng. Tương tự như phản ứng mà người bạn của tác giả bài test cho thấy, kết quả không lay chuyển suy nghĩ của người tham gia, càng không cho người ta động lực hay ý chí thay đổi.
Sự tự trào quá mức đến một lúc nào đó sẽ vô tình dẫn đến một tâm lý buông xuôi: “Ok tôi là vậy, bài test nói rồi”, thay vì nỗ lực cải thiện những vấn đề thực tế trong đời sống. Việc cười xòa và chấp nhận nó như một “cái nhãn” vui nhộn, bình thường hóa những thói quen tiêu cực là điều mà tôi nghĩ ngay cả “cha đẻ” của bài test này cũng không hề mong muốn.
Chưa kể đến là cách vận hành. Đây vốn là một trang web tự phát từ một cá nhân với các điều khoản bảo mật không được chú trọng. Việc hàng triệu người cung cấp thông tin (dù là câu trả lời cho các câu hỏi vô tri) và chia sẻ kết quả tràn lan trên mạng xã hội tạo ra một kho dữ liệu khổng lồ mà không ai đảm bảo được chúng sẽ đi về đâu và liệu có bị khai thác cho các mục đích khác như quảng cáo.
Tóm lại là…
Hàng triệu người đã thử, vì tò mò là chính.
Nhưng sự thật thì, dù là khoa học hay hài hước, cũng không một bài test nào có thể định nghĩa được trọn vẹn con người bạn hơn cách bạn thực sự sống mỗi ngày. Vậy nên, cứ vô tư nhận mình là “ATM-er” hay “JOKE-R” cho vui thôi, nhưng cũng đừng quên rằng bạn còn thú vị và đa sắc hơn nhiều so với những gì mà những nhãn dán đó mang lại nhé.
