Nghệ thuật nhại lại (parody) của giới trẻ ảnh hưởng đến lời ăn tiếng nói thường ngày ra sao
“XX là một cái gì đó rất đặc biệt. Năm nào mình cũng quan tâm đến nó một chút”
“Vì ABC là mặt trời nhỏ”
“Trùng sinh, tôi điên cuồng…”
“Biết là A bận rồi nhưng mà để ý B một tí”
Đã bao giờ bạn tự hỏi vì sao một câu nói vu vơ trên mạng lại nhanh chóng trở thành một phương thức giao tiếp chính của cả một thế hệ hay chưa? Liệu những xu hướng này nói gì về người sử dụng chúng?
Thực tế, giới trẻ hiện nay đang tham gia vào các cuộc hội thoại theo một phương thức rất đặc biệt. Đó là nghệ thuật nhại lại (parody). Họ không tự sáng tạo ra từ mới mà đóng vai trò như những nhà tạo tác ngôn ngữ, vay mượn kịch bản và giọng điệu của người khác để giao tiếp.
Từ podcast, game, đến mạng xã hội văn bản hay phần bình luận ở trên các nền tảng đang định hình trực tiếp ngôn từ mà họ phát ra. Dưới đây là 4 thói quen tiêu thụ nội dung cốt lõi đang có ở người trẻ để ta có thể bóc tách bức tranh ngôn ngữ này. Bạn có thuộc nhóm nào trong đây không?
Những xu hướng tiêu thụ nội dung nhại lại phổ biến hiện nay
Tiêu thụ nội dung dạng âm thanh (audio, podcast,...)
“Vì An An là mặt trời nhỏ”
@maitrithuc2020 ♬ original sound - yessieltrivena - yessieltrivena ✿
Câu nói này bắt nguồn từ cộng đồng truyện audio. Một câu nói dùng để lột tả sự đáng yêu, hồn nhiên ngây thơ của nhân vật được cộng đồng mạng sử dụng như một cách nói có phần châm biếm tính cách “giả nai”, “trà xanh”. Đây là một hình thức tiêu thụ nội dung đang nổi lên trong khoảng thời gian gần đây và chiếm sóng trên hầu hết các nền tảng mạng xã hội. Đặc biệt là TikTok và YouTube.
Khác với đọc, nghe truyện audio cho phép người dùng tiêu thụ thụ động, không cần tập trung cao độ vào từng mặt chữ. Bạn có thể vừa rửa bát vừa nghe, vừa đi bộ vừa theo dõi cốt truyện. Hình thức này phù hợp hoàn hảo với lối sống multitasking (đa nhiệm vụ) của một thế hệ luôn cảm thấy mình không có đủ thời gian để làm một việc một lúc. Và khi nội dung đi vào tai đủ lâu và đủ nhiều, những câu thoại đặc trưng bắt đầu bám vào ký ức theo cách khác hẳn với việc đọc. Từ đó, người trẻ dễ dàng bật chúng ra thành các câu cửa miệng thú vị.
Tiêu thụ nội dung tương tác (game, livestream,...)
Nếu audio tạo ra ngôn ngữ bằng sự lặp lại thì game và livestream lại tạo ra ngôn ngữ bằng tương tác. Những câu nói vốn xuất phát từ cộng đồng game thủ thông qua những buổi livestream đã bước ra đời sống như một cách bày tỏ sự ngưỡng mộ hoặc hài hước trước một người quá xuất sắc đang nổi rầm rộ dạo gần đây như:
“Tôn trọng, cổ điển”
“Giảm sức mạnh con tướng này giúp em”
Khác với các loại hình nội dung truyền thống, game và livestream diễn ra theo thời gian thực. Hàng nghìn người cùng xem một khoảnh khắc, cùng phản ứng và cùng spam một câu bình luận giống nhau chỉ trong vài giây. Chính tốc độ lan truyền gần như tức thời này khiến những câu nói ấn tượng nhanh chóng trở thành ngôn ngữ chung của cộng đồng và thậm chí lan rộng sang những người chưa từng chơi game.
Điều thú vị là ranh giới giữa văn hóa game và văn hóa đại chúng đang ngày càng mờ đi. Những cụm từ như "gánh team", "check map", "phản dame" hay "out trình" đã trở thành những cách diễn đạt quen thuộc ngay cả với những người không phải là game thủ.
Tiêu thụ nội dung văn bản ngắn (Thread)
“Lỡ cả đời không rực rỡ thì sao”
Câu nói đến từ một bài đăng ngẫu nhiên trên Threads, kèm hình ảnh một người thanh niên mặc áo shipper ngồi bên đường. Chỉ là một khoảnh khắc nhỏ được đặt trong một câu hỏi về áp lực thành công và nhịp sống hối hả mà nhiều người trẻ đang sống qua mỗi ngày. Bài đăng nhận về hàng nghìn lượt tim, hàng trăm bình luận và vô số bài viết khác đăng lại để "trả lời" cho câu hỏi đó.
Chính định dạng "microblogging" (tạm dịch” blog siêu ngắn) khiến mỗi dòng trạng thái đều có xu hướng trở thành một câu nói hoàn chỉnh, dễ ghi nhớ và dễ mang đi sử dụng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau. Bên cạnh đó, Threads cũng quy tụ một lượng lớn người trẻ sẵn sàng chia sẻ những suy nghĩ cá nhân về công việc, tình yêu hay áp lực cuộc sống. Khi một câu nói nhận được đủ nhiều sự đồng cảm, thuật toán sẽ tiếp tục phân phối nó đến nhiều người hơn. Từ đó, người dùng biến một dòng trạng thái bình thường thành ngôn ngữ chung của cộng đồng.
Thay vì tự diễn đạt cảm xúc của mình từ đầu, nhiều người trẻ chọn cách "mượn" chính những câu nói ấy như một phương thức giãi bày ngắn gọn nhưng đủ để người khác hiểu mình đang trải qua điều gì.
Văn hóa bình luận (TikTok, Facebook, Youtube, Instagram,...)
Cuối cùng, không thể không nhắc đến thói quen "đọc bình luận trước khi xem nội dung" của giới trẻ. Phần bình luận giờ đây không chỉ là nơi để phản hồi mà còn trở thành một không gian tiêu thụ nội dung độc lập và bao trùm trên cả các cách tiêu thụ nội dung khác khi mà việc bình luận xuất hiện ở hầu hết các nền tảng mạng xã hội.
Văn hóa bình luận đã góp công lớn trong việc định hình cách người trẻ giao tiếp qua việc sản sinh ra nghệ thuật mỉa mai và nói ngược. Khi thấy một nội dung cực kỳ thú vị và duyên dáng, thay vì khen trực diện, họ sẽ bình luận:
"Hài hước tưởng mình vô duyên"
Hay đối mặt với những sự việc lố bịch, họ phản hồi bằng cụm từ:
“Dược sĩ Tiến đã xem”
“Mong Tôn Hoa Sen thấy và làm ngơ”
Giao tiếp trong không gian này đòi hỏi sự nhạy bén cực cao. Vì để hiểu được một bình luận, người đọc thường phải biết nguồn gốc của meme, sự kiện hoặc câu chuyện mà nó nhắc đến. Chính điều đó khiến việc giao tiếp trên Internet ngày càng mang tính "ám hiệu". Người trẻ liên tục cập nhật những mẫu bình luận mới không chỉ để bắt kịp xu hướng mà còn để khẳng định mình đang cùng chia sẻ một vốn văn hóa Internet với cộng đồng.
Cách sử dụng ngôn ngữ nói gì về người trẻ?
Nếu trước đây ngôn ngữ được hình thành từ sách báo, phim ảnh hay những trải nghiệm ngoài đời thì ngày nay nó đang được tạo ra ngay trong quá trình người trẻ lướt mạng mỗi ngày. Điều đáng chú ý là người trẻ không còn giao tiếp bằng những câu nói hoàn toàn nguyên bản. Thay vào đó, họ liên tục vay mượn, biến tấu rồi đặt lại ngữ cảnh cho những gì vừa tiêu thụ. Một câu thoại từ truyện audio, một phát ngôn của streamer, một dòng trạng thái trên Threads hay thậm chí một bình luận dưới video đều có thể trở thành chất liệu cho các cuộc hội thoại đời thực.
Điều này cũng cho thấy giao tiếp ngày nay không chỉ dựa trên ngôn ngữ mà còn dựa trên vốn trải nghiệm nội dung. Để hiểu một câu nói, đôi khi người nghe không cần tra từ điển mà cần từng xem cùng một video, đọc cùng một bài đăng hay lướt qua cùng một phần bình luận. Càng chia sẻ nhiều trải nghiệm tiêu thụ nội dung giống nhau, người trẻ càng dễ hiểu nhau thông qua những "ám hiệu" tưởng như vô nghĩa.
Ở một khía cạnh khác, thuật toán của các nền tảng số cũng đang âm thầm trở thành một "nhà biên tập ngôn ngữ". Những câu nói tạo ra nhiều tương tác sẽ được phân phối đến nhiều người hơn, được lặp lại nhiều hơn và dần bước ra khỏi màn hình để trở thành lời ăn tiếng nói ngoài đời thực.
Kết
Việc vay mượn và nhại lại nội dung đã làm cho Gen Z hay Gen Alpha trở nên vô cùng sáng tạo, nhạy bén và lém lỉnh. Người trẻ không ngừng tái sử dụng, thay đổi và “chế biến” những gì họ tiêu thụ mỗi ngày. Và chính những nền tảng họ dành nhiều thời gian nhất cũng đang từng chút một định hình cách cả một thế hệ nói chuyện, thể hiện cảm xúc và kết nối với nhau. Qua cách giao tiếp đầy “tinh tế” và “tài hoa” này, chắc hẳn chúng ta không thể không khẳng định một việc rằng:
“Đến tiểu thuyết cũng không dám viết “giới trẻ” như thế này”