1. Chuyện gì đã xảy ra?
Ngày 26/08, một trận lũ quét kèm sạt lở bất ngờ xảy ra tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc. Đây là lần thứ hai trong vòng một năm khu vực này hứng chịu một trận lũ lớn, sau sự cố tràn hồ băng tại Tây Tạng vào tháng 07/2025.
Cụ thể khoảng 08h45 sáng theo giờ địa phương, tại cửa khẩu Gyirong, những người đang có mặt tại đây bất ngờ nghe thấy tiếng gầm rú phát ra từ các hẻm núi gần đó. Không lâu sau, một dòng nước lũ đục ngầu, kéo theo bùn đất và đá, ầm ầm đổ xuống hạ lưu. Dòng lũ cao hơn 20m nhanh chóng tràn qua khu vực cửa khẩu, cuốn phăng và vùi lấp mọi thứ trên đường đi chỉ trong vài giây.
Điều đáng sợ là trận lũ gần như không có dấu hiệu báo trước. Những người trên đường đi của dòng lũ hầu như không có đủ thời gian để phản ứng hay tìm nơi trú ẩn. Sau cuộc họp với giới chức khí tượng Trung Quốc, Cục Dự báo Thời tiết Nepal cho biết đánh giá ban đầu từ phía Trung Quốc cho thấy khu vực này không có mưa lớn đáng kể vào thời điểm xảy ra sự việc, đồng nghĩa trận lũ không xuất phát từ một cơn mưa bão thông thường.
2. Các nguyên nhân được dự đoán
Nguyên nhân trực tiếp vẫn đang được giới khoa học tiếp tục xác minh, nhưng giả thuyết được nhiều chuyên gia đồng thuận nhất hiện nay là một vụ sụp đổ băng - đá quy mô lớn trên dãy Himalaya đã khởi đầu chuỗi sự kiện dẫn đến trận lũ quét.
Theo The Guardian, ảnh vệ tinh do Planet Labs cung cấp cho thấy phần dưới của một sông băng ở độ cao khoảng 5.200m đã vỡ ra, rơi xuống thung lũng bên dưới với độ chênh cao khoảng 1.200m. Khối băng khi lao xuống đã cuốn theo đá và trầm tích, tạo thành một trận lở băng - đá khổng lồ đổ vào sông Lhende Khola. Dòng vật chất này được cho là đã tạm thời chặn dòng sông, trước khi khối nước và đất đá tích tụ bất ngờ phá vỡ điểm nghẽn và tạo ra dòng lũ khổng lồ đổ xuống hạ lưu.
Ban đầu, giới chức Nepal cho rằng một trận động đất có thể là nguyên nhân khiến sườn núi sụp đổ. Tuy nhiên, Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) sau đó xác định không có trận động đất nào xảy ra. Tín hiệu địa chấn được ghi nhận thực chất đến từ chính vụ sụp đổ của băng và đá, sau đó kéo theo dòng chảy đầy bùn đất và vật liệu vụn. Nói tóm lại, động đất không phải nguyên nhân của trận lũ.
Một vài nguồn tin cũng chỉ ra rằng thảm họa này nằm trong chuỗi thiên tai có xu hướng gia tăng dồn dập tại dải Himalaya dọc biên giới Nepal - Trung Quốc. Bởi từ 2024-2025, riêng khu vực này đã có 4 vụ vỡ hồ tương tự:
- Tháng 08/2024: Lũ vỡ hồ băng (GLOF) tràn qua làng Thame (huyện Solukhumbu, vùng Everest).
- Tháng 05/2025: Hai hồ băng nhỏ tại làng Tilgau (huyện Humla) bùng phát tràn bờ.
- Tháng 07/2025: Vỡ hồ băng trên bề mặt sông băng (supraglacial lake) tại Tây Tạng (cách biên giới 36 km), phá hủy cầu Miteri Pul tại cửa khẩu Rasuwagadhi.
- Tháng 08/2025: Một hồ băng khác ở Tây Tạng bị tràn đập tự nhiên do đợt nắng nóng gia tăng.
Các nghiên cứu công bố bởi ICIMOD cũng cho thấy tốc độ mất băng trên toàn khu vực Hindu Kush - Himalaya từ sau năm 2000 đã tăng gấp đôi so với các thập niên trước. Hiện tượng biến đổi khí hậu đang làm suy yếu kết cấu của hệ thống sông băng treo trên núi cao, biến chúng thành những “ngòi nổ” thảm họa khó dự báo.
3. Cơn lũ quét đã gây ra những thiệt hại gì?
Không chỉ cướp đi sinh mạng, trận lũ quét còn để lại một vùng hạ tầng bị tàn phá dọc theo tuyến sông từ biên giới Nepal - Trung Quốc xuống các thung lũng phía nam. Dòng lũ đã cuốn trôi nhà cửa, đường sá, cầu cống và các công trình điện, trong khi nhiều khu vực bị phủ kín bởi bùn đất và đất đá.
Về thương vong, trận lũ đã làm hơn 360 người thiệt mạng và hơn 1.300 người mất tích rải rác ở hai phía biên giới (Nepal và Khu tự trị Tây Tạng). Đại diện phát ngôn cảnh sát Nepal - ông Abi Narayan Kafle, nhận định với Reuters rằng con số này sẽ còn biến động tăng khi lực lượng tìm kiếm tiếp cận sâu hơn vào các khu vực bị cô lập.
Giới chức Nepal ghi nhận trong số hơn 800 người mất tích trên lãnh thổ nước này có tới hơn 500 công dân quốc tế đến từ khoảng 30 quốc gia (bao gồm Ấn Độ, Mỹ, Malaysia, Ukraine, Australia, Anh, Canada...). Phần lớn trong số họ là khách du lịch trải nghiệm leo núi hoặc các đoàn hành hương đến vùng núi linh thiêng Kailash.
Tuy nhiên, dữ liệu thương vong trong những ngày đầu sau thảm họa chỉ mang tính chất tạm thời, còn biến động liên tục do sự chênh lệch trong công tác xác minh và liên lạc bị cắt đứt.
Ngoài thiệt hại về người, hạ tầng cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Theo AP, ít nhất 19 cây cầu và khoảng 40km đường tại Nepal đã bị phá hủy hoặc hư hại, trong khi nhiều công trình thủy điện nằm dọc các thung lũng bị ảnh hưởng. CNN khi dẫn lời Tổng thư ký Hội Chữ thập đỏ Nepal Rishi Khanal cho biết khoảng 14 dự án thủy điện đã bị tàn phá bởi dòng lũ.
Một trong những địa điểm chịu tác động trực tiếp là cửa khẩu Gyirong, tuyến giao thương quan trọng giữa Nepal và Trung Quốc. Dòng lũ tràn qua khu vực cửa khẩu trước khi tiếp tục đổ xuống Nepal, cuốn theo các công trình và phương tiện trên đường đi. Đây là một tuyến đường quan trọng đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa giữa hai nước, đồng thời là cung đường được nhiều du khách quốc tế sử dụng để di chuyển giữa Kathmandu và Lhasa.
4. Hoạt động cứu trợ nào đã được diễn ra?
Ngay sau thảm họa, Nepal và Trung Quốc đã huy động lực lượng lớn cho công tác tìm kiếm, cứu hộ và sơ tán người dân. Tại Nepal, hàng nghìn binh sĩ, cảnh sát cùng trực thăng được triển khai để tìm người mất tích, đưa người dân khỏi các khu vực nguy hiểm và vận chuyển lương thực, thuốc men, lều bạt đến những nơi bị cô lập.
Cộng đồng quốc tế đang tăng cường hỗ trợ Nepal khắc phục hậu quả thảm họa. Ấn Độ đã triển khai 37,5 tấn hàng cứu trợ, gồm thuốc men, thực phẩm và các vật tư thiết yếu, trong đó 10 tấn đầu tiên đã được chuyển tới Nepal. Mỹ và Anh cam kết hỗ trợ khẩn cấp lần lượt 500.000 USD và 5 triệu bảng Anh, đồng thời cử chuyên gia ứng phó thảm họa. Nhiều quốc gia khác cũng thông báo sẽ tham gia các hoạt động cứu trợ. Liên hợp quốc đã phê duyệt khoản viện trợ khẩn cấp trị giá 1,7 triệu euro. Liên minh châu Âu cũng tuyên bố sẵn sàng huy động thêm nguồn lực, hỗ trợ Nepal tìm kiếm cứu hộ và khắc phục hậu quả thảm họa.
Về phía Việt Nam, ngày 27/08, lãnh đạo cấp cao và Bộ trưởng Ngoại giao đã gửi điện thăm hỏi tới lãnh đạo Nepal và Trung Quốc. Bộ Ngoại giao đồng thời chỉ đạo các cơ quan đại diện Việt Nam khẩn trương xác minh tình hình công dân Việt Nam tại khu vực bị ảnh hưởng. Đến thời điểm này, chưa ghi nhận thông tin công dân Việt Nam bị thương vong hoặc mất tích.
5. Chúng ta có thể rút ra bài học gì?
Những gì xảy ra tại Nepal cho thấy với các quốc gia nằm ở hạ lưu sông xuyên biên giới, cảnh báo sớm không thể chỉ bắt đầu khi nước đã dâng. Việt Nam chúng ta có thể rút ra một số bài học từ thảm họa lần này.
Thứ nhất là tăng cường chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới. Với những dòng sông bắt nguồn từ nước khác, dữ liệu về mưa, mực nước, lưu lượng xả và các biến động bất thường ở thượng nguồn cần được cập nhật càng nhanh càng tốt, cũng là nền tảng để chúng ta có thêm thời gian cảnh báo người dân ở hạ lưu. Ví dụ với sông Mekong, MRC hiện đã có cơ chế chia sẻ dữ liệu với Trung Quốc, trong đó Trung Quốc cung cấp dữ liệu thủy văn quanh năm từ một số trạm ở thượng nguồn.
Thứ hai, không dừng lại ở việc chỉ theo dõi mưa. Trận lũ tại Nepal là lời nhắc rằng một dòng lũ cực lớn có thể hình thành từ sạt lở, băng tuyết hoặc hồ nước tự nhiên bị vỡ. Các hệ thống cảnh báo của nước ta cần tính đến nhiều kịch bản hơn, đặc biệt tại các khu vực miền núi và những lưu vực có nguy cơ sạt lở, lũ quét như như Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang Lai Châu,...
Thứ ba, đầu tư vào hệ thống cảnh báo “đến được người dân”. Dữ liệu dù chính xác đến đâu cũng không có nhiều ý nghĩa nếu cảnh báo đến quá muộn hoặc người dân không biết phải làm gì tiếp theo. Các địa phương có nguy cơ lũ quét cần có bản đồ vùng nguy hiểm, tuyến sơ tán và cơ chế cảnh báo trực tiếp đến người dân, thay vì chỉ phát thông tin trên các kênh chính thức.
Thứ tư là xây dựng kịch bản cho những thảm họa dây chuyền. Một vụ sạt lở có thể chặn dòng sông, tạo thành hồ tạm thời rồi tiếp tục gây ra một đợt lũ khác khi dòng nước phá vỡ điểm nghẽn. Vì vậy cần tính đến cả những sự kiện có thể xảy ra sau đợt lũ đầu tiên.
Cuối cùng là nâng cao năng lực ứng phó tại chỗ của cộng đồng. Phản ứng trong vài phút đầu tiên của người dân là yếu tố quyết định sống còn. Việt Nam chúng ta cần tăng cường tổ chức các đợt diễn tập thực chiến cho cộng đồng dân cư sống dọc dòng chảy sông suối biên giới. Khi người dân được trang bị kỹ năng nhận biết các dấu hiệu bất thường (như tiếng gầm rung chuyển, dòng nước đột ngột đổi màu hoặc cạn bớt) và thuộc lòng tuyến đường tháo chạy lên cao, giúp tổn thất về nhân mạng sẽ được giảm thiểu tối đa.
Về lâu dài, Việt Nam có thể phải đối mặt với một bài toán khó lường hơn: thiếu nước ở Mekong. Himalaya được ví như những “tháp nước” của châu Á, nơi băng tuyết tích trữ nước rồi tan dần vào mùa khô. Khi khí hậu nóng lên, sông băng tan nhanh có thể làm tăng lũ trong ngắn hạn, nhưng khi nguồn băng cạn dần, lưu lượng nước mùa khô cũng sẽ suy giảm. Mekong phụ thuộc một phần vào nguồn nước từ vùng băng tuyết này, đồng nghĩa hạn hán và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long có thể trở nên nghiêm trọng hơn.