Trong những cuộc trò chuyện bên ly cà phê hay cốc trà đá, sau vài câu bàn về chính trị, showbiz hay chuyện giá cả, sớm muộn gì cũng xuất hiện một câu hỏi tưởng đơn giản mà không dễ trả lời: vì sao GDP tăng nhưng nhiều người vẫn thấy mình nghèo đi?
Nhìn lên góc độ vĩ mô, báo cáo gần đây nhất từ Cục Thống kê vẽ ra bức tranh đầy mâu thuẫn: GDP tăng trưởng 9,01% trong chín tháng đầu năm - con số cao nhất trong 15 năm qua - nhưng rủi ro tín dụng vẫn hiện diện cùng áp lực lạm phát leo thang.
Tăng trưởng ở cấp độ quốc gia không tự động biến thành tài sản ở cấp độ cá nhân. Nhiều người vẫn cảm thấy mình đang đi trên tấm băng mỏng, khi một biến động nhỏ về thu nhập cũng đủ khiến cuộc sống đảo lộn.
Chìa khóa để thấu hiểu nghịch lý trên nằm ở việc lợi ích của tăng trưởng không được phân bổ đồng đều giữa các nhóm dân cư và ngành nghề.
Để mô tả hiện tượng này, kinh tế học thường sử dụng mô hình nền kinh tế chữ K.
Kinh tế chữ K là gì?
Tăng trưởng, suy thoái rồi phục hồi là vòng lặp cơ bản của một chu kỳ kinh tế. Tuy nhiên, thực tế thường không tuân theo kịch bản đơn giản như vậy.
Sau cú sốc, mỗi nền kinh tế tái thiết theo một cách riêng. Các nhà kinh tế học dùng các chữ cái để hình tượng hóa những quỹ đạo khác nhau.
Đơn giản nhất là kinh tế chữ V: lao dốc, chạm đáy rồi nhanh chóng bật dậy. Nền kinh tế chữ U có chu trình tương tự, nhưng thời gian nằm ở đáy lâu hơn. Viễn cảnh u ám nhất là kinh tế chữ L: suy thoái kéo dài thành khủng hoảng có thể tính bằng hàng thập kỷ.
Tuy nhiên, có một mô hình phức tạp hơn cả: kinh tế chữ K.
Trong nền kinh tế chữ K, toàn xã hội không cùng thắng hoặc cùng thua mà phân thành hai nhánh rõ rệt: một nhánh đi lên, nhánh còn lại đi xuống hoặc phục hồi chậm hơn đáng kể.
Hai nhánh của nền kinh tế chữ K
Việc bạn nằm ở nhánh nào được quyết định bởi nguồn thu nhập, ngành nghề lao động, khoản đệm tài chính và khả năng tiếp cận các gói hỗ trợ quốc gia.
Nhóm đi lên, hay có thể gọi là nhóm hưởng lợi, bao gồm:
- Các doanh nghiệp và tập đoàn quy mô lớn, thuộc các lĩnh vực được ưu tiên phát triển hoặc hạ tầng chủ chốt.
- Người có thu nhập cao và sở hữu danh mục tài sản đa dạng, gồm tiền mặt, bất động sản, cổ phiếu hoặc các sản phẩm tài chính khác. Sau giai đoạn khủng hoảng, họ tiếp tục hưởng lợi khi giá tài sản phục hồi.
Nhóm đi xuống, hay nhóm chịu nhiều sức ép, bao gồm:
- Hộ kinh doanh và doanh nghiệp vừa và nhỏ: trong giai đoạn suy thoái, chi phí vốn, lãi suất, sức mua yếu và những trục trặc trong chuỗi cung ứng tạo áp lực lớn lên nhóm này.
- Lao động thu nhập trung bình và thấp: đối mặt với biến động việc làm, lương tăng chậm và chi phí sinh hoạt đắt đỏ, họ không sở hữu đủ tài sản để tạo ra một lớp đệm tài chính. Thậm chí, một người có thu nhập 30-40 triệu đồng/tháng nhưng phải trả tiền thuê nhà, trả nợ, nuôi con, vẫn có thể chao đảo trước một cú sốc kinh tế.
Nền kinh tế Việt Nam có biểu hiện của chữ K?
Kinh tế Việt Nam đang phục hồi mạnh mẽ sau giai đoạn trì trệ do đại dịch COVID-19. Tuy không thể chỉ dựa vào GDP hay nhận xét chủ quan để kết luận toàn bộ nền kinh tế đang vận động theo hình chữ K, nhưng khi nhìn vào các chỉ số tăng trưởng thu nhập và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, một số biểu hiện của sự phân nhánh đã bắt đầu lộ diện.
Biểu hiện thứ nhất là khoảng cách giữa tăng trưởng vĩ mô và cảm nhận vi mô. GDP cho biết chiếc bánh kinh tế đã lớn lên bao nhiêu, nhưng không cho biết chiếc bánh ấy được cắt thành bao nhiêu phần, và phần nào rơi vào tay ai.
Biểu hiện thứ hai là cầu tiêu dùng phân hóa thành hai thái cực. Một bên, bất động sản nghỉ dưỡng, hàng hiệu và những món đồ xa xỉ vẫn liên tục mở rộng cuộc chơi. Bên còn lại, bạn vẫn phải canh sale, săn voucher và chờ mã giảm giá mỗi tháng để thấy một món đồ “dễ thở” hơn vài chục nghìn.
Ở Việt Nam, không ngành nào thể hiện điều này rõ hơn bất động sản. Phân khúc cao cấp và hạng sang gần như thống lĩnh nguồn cung căn hộ mới trong giai đoạn 2025-2026. Trong khi đó, phân khúc nhà ở vừa túi tiền ngày càng khan hiếm.
Tỷ lệ giá nhà trên thu nhập tại Việt Nam đang ở mức 23,7. Nghĩa là, nếu tiết kiệm toàn bộ thu nhập, không chi một đồng nào, bạn phải mất gần 24 năm mới có thể tậu nổi một căn nhà.
Nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể là những người trong độ tuổi 25-35. Tương lai của họ bị kẹp giữa ba gọng kìm: phía trên là áp lực chăm sóc cha mẹ già, phía dưới là gánh nặng nuôi dạy con cái, ở giữa là áp lực tích lũy đủ tài sản để chạm đến cột mốc “thịnh vượng tài chính” ngày càng mơ hồ.
Quản lý tài chính trong nền kinh tế chữ K
Không có công thức tài chính nào đúng cho tất cả mọi người trong nền kinh tế chữ K. Trước khi xem những lời khuyên, bạn hãy thử tự trả lời bốn câu hỏi:
Thu nhập của bạn đến từ một nguồn duy nhất hay nhiều nguồn?
Bạn có đủ tiền dự phòng để trang trải cuộc sống nếu đột nhiên thất nghiệp trong ba tháng?
Ngoài tiền lương, bạn có tài sản nào đang sinh lời hay khoản nợ cần trả mỗi tháng?
Ngành nghề của bạn đang mở rộng tuyển dụng hay đang cắt giảm?
Nếu phần lớn câu trả lời của bạn là “một nguồn duy nhất”, “không trụ nổi ba tháng”, “có nợ tiêu dùng”, “ngành đang thu hẹp”, bạn đang ở nhánh chịu sức ép bất kể thu nhập cao hay thấp.
Nếu bạn đang ở nhánh chịu sức ép
Ưu tiên không phải là đầu tư, mà là ngăn dòng tiền chảy ra ngoài. Thứ nhất, cần xây dựng quỹ dự phòng đủ trang trải 4-6 tháng chi phí thiết yếu khi có biến động. Cách khả thi nhất là trích tự động 5-10% lương ngay ngày nhận lương, chuyển thẳng vào tài khoản tách biệt hoàn toàn với tài khoản chi tiêu hàng ngày.
Thứ hai, kiểm soát kế hoạch chi tiêu, đảm bảo chi phí sinh hoạt không tăng nhanh hơn thu nhập trong dài hạn.
Thứ ba, kiểm soát nợ lãi cao, thận trọng với thẻ tín dụng và các hình thức “mua trước, trả sau” cho chi tiêu thường ngày.
Thứ tư, đừng bỏ qua bảo hiểm y tế kể cả khi ngân sách đang eo hẹp. Nếu không có khoản đệm tài chính, một lần nhập viện không có bảo hiểm hỗ trợ có thể xóa sạch nhiều tháng tiết kiệm.
Nếu bạn đang ở nhánh đi lên
Rủi ro lớn nhất ở nhánh này không phải là thiếu tiền, mà là dồn hết vào một kênh đầu tư. Chiến lược phù hợp nhất là đa dạng hóa danh mục, tránh tình trạng dồn toàn bộ tiền nhàn rỗi vào bất động sản hoặc gửi tiết kiệm dài hạn.
Một danh mục cân bằng hơn nên chia theo khả năng chịu rủi ro: một phần tiền mặt hoặc gửi tiết kiệm để giữ thanh khoản, một phần vàng để phòng thủ, một phần vào chứng chỉ quỹ hoặc cổ phiếu cho mục tiêu tăng trưởng dài hạn, và một phần vào trái phiếu chính phủ hoặc doanh nghiệp có chất lượng tín dụng tốt để giảm biến động.
Kết
Trong một nền kinh tế đang chuyển đổi, hiếm ai bị “đóng đinh” mãi ở một vị trí. Kỹ năng, nghề nghiệp, tầm nhìn và khả năng quản trị tài chính đều có tác động đến đường đi của mỗi người trên hình chữ K.