Nhiều người thắc mắc vì sao giá dầu thô tăng thì giá xăng dầu bán lẻ thường tăng ngay, nhưng khi giá dầu thô giảm thì giá xăng lại giảm khá chậm.
Trong kinh tế , hiện tượng này được gọi là Asymmetric Price Transmission (APT) – hay truyền dẫn giá bất đối xứng.
Truyền dẫn giá bất đối xứng (còn được gọi với một cái tên không chính thức là "tên lửa và lông vũ" hoặc chuyển chi phí bất đối xứng), đề cập đến một hiện tượng định giá xảy ra khi giá ở hạ nguồn phản ứng theo những cách khác nhau trước các thay đổi giá ở thượng nguồn.
Ví dụ đơn giản nhất là: khi giá đầu vào tăng, giá thành phẩm đồng thời cũng tăng rất nhanh. Nhưng khi giá đầu vào giảm, giá thành phẩm lại mất một khoảng thời gian khá dài mới hạ xuống.
Chuỗi giá của xăng dầu hoạt động như thế nào?
Xăng dầu trước khi đến người tiêu dùng đi qua nhiều khâu: Khai thác dầu thô → chế biến (lọc dầu) → vận chuyển và phân phối → bán lẻ.
Khi giá dầu thô tăng vọt, các chủ cây xăng hiểu rằng lô hàng nhiên liệu tiếp theo mà họ nhập về sẽ đắt hơn đáng kể; để có đủ tiền nhập lô hàng đắt đỏ kế tiếp đó, họ tăng giá ngay lập tức. Nếu không làm vậy, họ có thể không có đủ "vốn lưu động" để đổ đầy lại các bồn chứa của mình.
Ngược lại, khi giá dầu giảm, các cửa hàng vẫn đang giữ lượng hàng tồn kho được mua với mức giá cao trước đó. Nếu cắt giảm giá bán quá nhanh, họ có thể phải bán lượng xăng tồn này với mức thua lỗ.
Không chỉ là chi phí, đó còn là yếu tố tâm lý
Ngoài yếu tố chi phí, tâm lý thị trường và hành vi doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng.
Các doanh nghiệp thường phản ứng rất nhanh khi chi phí tăng, vì họ cần bảo vệ biên lợi nhuận. Tuy nhiên, họ không vội giảm giá khi chi phí giảm.
Các nhà nghiên cứu đã kết hợp các nguyên lý từ kinh tế học vĩ mô và tâm lý học hành vi để hiểu rõ hơn về quy luật này. Nghiên cứu của họ chỉ ra rằng, khi chi phí tăng lên, các công ty cảm thấy buộc phải tăng giá để duy trì biên lợi nhuận dương.
Tuy nhiên, họ không muốn hạ giá khi chi phí giảm vì khách hàng - những người vốn đã quen với mức giá cao hơn, có xu hướng trung thành với cùng một thương hiệu mà không cần suy nghĩ quá nhiều. Việc hạ giá có thể làm khách hàng sực tỉnh khỏi thói quen đó và khiến họ bắt đầu cân nhắc các thương hiệu khác nhau.
Hiện tượng phổ biến ở nhiều thị trường
Hiện tượng “tên lửa và lông vũ” không chỉ xuất hiện trong thị trường xăng dầu. Nó cũng được quan sát trong nhiều lĩnh vực khác như thực phẩm, năng lượng, vận tải hoặc hàng tiêu dùng, nơi giá đầu vào biến động mạnh nhưng giá bán lẻ điều chỉnh chậm hơn.
Nói cách khác, việc giá tăng nhanh nhưng giảm chậm đôi khi không chỉ là vấn đề chính sách hay doanh nghiệp, mà còn là một quy luật kinh tế khá phổ biến trong cách thị trường vận hành.
