Thấy tôi chuẩn bị tiêm vaccine cúm, mẹ tôi kịch liệt ngăn cản vì tin vào thông tin "vaccine độc hại" trên một hội nhóm mạng xã hội. Hóa ra, từ một nhóm chia sẻ thuốc Nam lành tính ban đầu, admin (quản trị nhóm) đã biến tướng thành cộng đồng anti-vax cực đoan, chuyên bài trừ Tây y để rao bán những thang thuốc "gia truyền" với giá lên tới 10 triệu đồng.
Những người lớn tuổi hoặc đang có người thân mắc bệnh nan y thường như "đuối nước vớ được cọc", rất dễ bị thao túng bởi các từ khóa như "cam kết", "chữa bệnh tự nhiên" hay "hồi phục thần kỳ". Sự kết hợp giữa tâm lý lo âu và thuật toán nhồi nhét thông tin của mạng xã hội khiến họ dần mất cảnh giác, rơi vào bẫy của những phương pháp trị bệnh thiếu căn cứ.
Trùng hợp với chủ đề Ngày Sức khỏe Thế giới 2026 là "Cùng nhau vì sức khỏe, đồng hành cùng khoa học", tôi quyết định hướng dẫn mẹ cách nhận diện lang băm giữa "ma trận" tin giả về thực dưỡng hay thực phẩm chức năng. Hy vọng từ câu chuyện của mình, các bạn sẽ có thêm thông tin hữu ích để bảo vệ sức khỏe gia đình và cả chính bản thân mình bằng những giá trị y học đúng đắn.
Nhận biết 4 kiểu “thần y ảo” trên mạng xã hội
Theo bác sĩ Trương Hoàng Hưng, Giảng viên khoa Lâm sàng tại Đại học Texas Tech (Mỹ), hiện nay trên mạng ngày càng nhiều người tự xưng là bác sĩ, dược sĩ cung cấp thông tin về sức khỏe, thậm chí quảng bá chữa được nhiều bệnh nan y. Họ hướng cộng đồng tới những phương pháp trị bệnh “thuận tự nhiên”, hoặc mua thực phẩm chức năng, các khóa đào tạo chưa được kiểm chứng. Tôi giải thích cặn kẽ cho mẹ 4 đặc điểm giúp nhận diện các “thần y ảo” được bác sĩ Hưng chỉ ra:
Thứ nhất: Các bác sĩ liên tục lên mạng tư vấn cho mọi ca bệnh
Những bác sĩ làm đúng chuyên môn có cung cấp thông tin sức khỏe cho cộng đồng, nhưng không vì mục đích kiếm tiền nên việc chia sẻ không nhiều. Hơn nữa họ rất bận rộn, sẽ không có thời gian lên tư vấn thường xuyên. Họ cũng chỉ giải đáp các kiến thức trong đúng phạm vi chuyên môn của mình.
Thứ hai: Các bác sĩ “phông bạt”
Những người này thường cố gắng xây dựng hình ảnh là bác sĩ có tiếng tăm, có nhiều bằng cấp, thậm chí tự phong hàng chuyên gia. Họ hay đưa thông tin về những bệnh nan y để lôi kéo người theo dõi. Thế nhưng khi lên trang web Bộ Y tế hoặc trang của bệnh viện họ nói từng công tác để tìm kiếm thông tin, thì lại không ra kết quả nào về họ.
Thứ ba: Các bác sĩ “họ Hứa”
Bác sĩ Trương Hoàng Hưng nhận định, y học vốn là môn khoa học của sự bất ngờ, nên không ai dám chắc chắn điều gì. Vì vậy nếu bác sĩ nào lên mạng nói cam kết sẽ chữa khỏi bệnh, chúng ta cần thận trọng.
Thứ tư: Các dược sĩ “bí mật quốc gia”
Một dấu hiệu khá rõ ràng để nhận biết “lang băm” trên mạng, là những người bán thuốc không nhãn hoặc liệu trình điều trị với những cái mác “gia truyền”, từ chối tiết lộ thành phần cụ thể trong thuốc. Họ thường hét giá mỗi liệu trình rất cao với lời hứa chữa khỏi 100%, hoặc hướng bạn mua thực phẩm chức năng, khóa học… mà họ đang kinh doanh, mà không có lời giải thích hợp lý. Trong khi đó, bác sĩ thật khi kê thuốc bao giờ cũng có đơn thuốc kèm thành phần, liều dùng rõ ràng, minh bạch.
Hạn chế hỏi “bác sĩ Google”, lưu số ít nhất 1-2 người quen trong ngành y
Khi cơ thể có dấu hiệu gì bất thường, chúng ta có xu hướng lên Google (và bây giờ là AI) để tra cứu về nó xem mình mắc bệnh gì. Đây là phản xạ không chỉ phổ biến ở người trẻ mà cả ở người lớn tuổi, trong thời buổi công nghệ ngày một phổ cập.
Nhưng đương nhiên việc này chỉ mang tính tham khảo thông tin, thế nên khi tìm một vài triệu chứng mà nó ra bệnh nan y, thì lại gây cho mẹ tôi nỗi lo âu không đáng có. Đó là chưa kể nó sẽ kích thuật toán liên tục gợi ý cho người dùng những nội dung liên quan về căn bệnh hay triệu chứng đó, bất kể đã kiểm chứng hay chưa. Điều này tương đối nguy hiểm với những người lớn tuổi, không sành về công nghệ và chưa có khả năng thanh lọc các thông tin trên mạng.
Chính vì vậy, tôi dặn mẹ mình hạn chế hỏi “bác sĩ Google” nếu có triệu chứng lạ. Thay vì đó, mẹ tôi lưu số của ít nhất 2 người quen là bác sĩ, để khi có gì bất thường thì nhắn tin/gọi điện hỏi họ trước. Dù sao thì trước khi vào chuyên môn, bác sĩ nào cũng phải học y đa khoa trong vòng 6 năm, nên họ vẫn đủ kiến thức để tư vấn về các vấn đề sức khỏe tổng quát trước khi hướng mẹ tôi đến đúng bác sĩ chuyên môn bà cần gặp.
Nếu không có người quen là bác sĩ giống mẹ tôi, các bạn cũng đừng quá lo lắng. Bạn có thể lưu thông tin liên lạc của người quen làm y tá, dược sĩ, điều dưỡng viên vào danh bạ của cha mẹ đều được, vì họ đều có kiến thức chăm sóc sức khỏe cơ bản ở mức độ nhất định. Hoặc bạn cũng có thể lên các trang sức khỏe cộng đồng đã được Bộ Y tế kiểm chứng như HelloBacsi hoặc BookingCare - đây là nơi bạn sẽ được kết nối với những bác sĩ chuyên môn, người có thể giải đáp chính xác vấn đề cha mẹ bạn đang gặp phải và tư vấn rõ ràng.
Lưu sẵn playlist các kênh sức khỏe uy tín trên TV, thiết bị của bố mẹ
Là người đã về hưu và dành phần lớn thời gian ở nhà xem TV và YouTube, việc bố mẹ vô tình “lạc” vào những kênh thông tin giả, video AI tạo với thông tin thiếu kiểm chứng… là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Chúng ta kiểm soát rất kỹ việc tiêu thụ nội dung trên mạng của con trẻ, nhưng đôi khi quên mất rằng, người lớn tuổi cũng là nhóm khán giả dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng.
Vì vậy khi thiết lập ứng dụng YouTube trên TV ở nhà, tôi lưu sẵn kênh VTV Sức khỏe. Đây là chuyên trang chính thức của VTV về thông tin y tế, chăm sóc sức khỏe, có nhiều playlist nhỏ về các vấn đề sức khỏe khác nhau, và dặn mẹ chỉ tiếp thu thông tin y tế trên các video ở đây.
Ngoài ra tôi cũng lưu thêm một số kênh hướng dẫn tập yoga, thiền định - những phương pháp luyện tập giúp nâng cao sức khỏe uy tín từ hàng nghìn năm nay. Điều này góp phần giúp mẹ tôi hình thành thói quen tiêu thụ nội dung lành mạnh, đến từ các trang chính thống thay vì xem vô tội vạ các video “không rõ nguồn gốc, xuất xứ” trên YouTube và các mạng xã hội nói chung.
Đặt lịch khám ở các bệnh viện có uy tín, kiểm tra profile bác sĩ
Sau 3 bước lập “rào chắn” trên mạng, bước cuối cùng này góp phần quan trọng không kém trong mặt trận phòng chống lang băm của mẹ con tôi. Đó là khi đặt lịch khám bệnh, cần lựa chọn các bệnh viện, phòng khám uy tín, kiểm tra lý lịch của bác sĩ trước khi đến khám.
Mẹ tôi có bảo hiểm y tế ở bệnh viện công, nhưng đôi khi bà muốn khám viện tư để tiết kiệm thời gian chờ đợi, sớm giải quyết vấn đề. Vì vậy tôi đã dành nguyên một buổi tối để hướng dẫn bà cách đặt lịch khám trên app của một bệnh viện tư lớn, có tiếng tăm trong ngành y. Trên app cũng có mục giúp mẹ tôi tra cứu rõ lý lịch từng bác sĩ trong mỗi khoa, từ đó nắm được bằng cấp và kinh nghiệm từng bác sĩ để chọn người tư vấn phù hợp nhất.
Tôi cũng dặn mẹ rất kỹ rằng, việc xem thông tin y học trên mạng có thể rẻ hơn về chi phí, nhưng sức khỏe mình là vấn đề hệ trọng, không thể tùy tiện trao nó vào tay những người không có bằng cấp, hay những thang thuốc, liệu trình chưa được kiểm chứng.
Các liệu pháp điều trị mà các bác sĩ chuyên môn tư vấn đều là kết quả của nhiều năm học tập, tu nghiệp vất vả mới có được, là thành tựu khoa học nhiều thập kỷ của nhân loại đúc kết nên. Khi đặt lên bàn cân, những phương pháp không rõ căn cứ của các “thần y ảo” rõ ràng không thể sánh được với họ.
