Những ngày cận Tết Bính Ngọ, khi TP.HCM bước vào giai đoạn chỉnh trang quen thuộc của năm, các hình ảnh về chợ Bến Thành, Hồ Con Rùa hay một số trục đường trung tâm nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận trên mạng xã hội.
Có người khen không gian sáng sủa, tươi mới; có người chê màu sắc gắt gao, thiếu tinh tế; cũng có ý kiến quan tâm đến vai trò của doanh nghiệp trong việc tham gia định hình diện mạo thành phố.
Tranh luận về việc chỉnh trang đô thị không phải là hiện tượng mới, nhưng mức độ gay gắt lần này cho thấy chúng ta chưa có một “ngôn ngữ chung” để nói về các thay đổi trong không gian công cộng. Vậy những thuật ngữ nào có thể giúp hiểu rõ hơn về các can thiệp đô thị, vai trò của doanh nghiệp và cách công chúng tiếp nhận chúng?
Hãy cùng tìm hiểu qua một số khái niệm quen thuộc trong nghiên cứu đô thị và truyền thông.
Tactical Urbanism: Khi bạn có thể thay đổi diện mạo thành phố bằng những thao tác nhanh, gọn mà hiệu quả
Nếu nhìn dưới góc độ quy hoạch đô thị, các hạng mục chỉnh trang lần này có thể được xếp vào nhóm tactical urbanism, thuật ngữ dùng để chỉ những can thiệp quy mô nhỏ, chi phí thấp, triển khai nhanh, thường mang tính thử nghiệm hơn là cải tạo lâu dài.
Tactical urbanism xuất hiện nhiều ở các thành phố lớn trên thế giới, từ việc sơn lại làn đường, mở rộng tạm vỉa hè cho người đi bộ, đến các can thiệp thị giác nhằm “đánh thức” không gian công cộng.
Việc sơn mới mặt tiền, làm sáng màu các công trình, chỉnh trang tiểu cảnh trước Tết có thể hiểu như một dạng tactical urbanism mang tính mùa vụ. Dù không thay đổi kết cấu hay can thiệp sâu vào di sản kiến trúc, những hoạt động này tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, dễ dàng thu hút sự chú ý.
Những thay đổi diễn ra nhanh chóng và dễ nhận thấy trong không gian công cộng thường kéo theo những phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng. Đối với những người chưa kịp làm quen với ý tưởng mới, những can thiệp này có thể bị xem là "lạ lẫm," gây ra cảm giác không thoải mái và nghi ngờ. Tương tự, những ai chưa có đủ thời gian để tìm hiểu thấu đáo về mục đích và tiềm năng của dự án có thể dễ dàng cho rằng đó là hành động "quá tay" hay thiếu cân nhắc.
Tuy nhiên, bản chất của tactical urbanism không phải là tìm kiếm sự đồng thuận tuyệt đối ngay từ đầu. Thay vào đó, nó được thiết kế như một phép thử, một thí nghiệm linh hoạt và có chi phí thấp nhằm đánh giá tính khả thi và tác động của một ý tưởng cải tạo đô thị.
Trong quá trình này, phản ứng của công chúng, dù là ủng hộ, chỉ trích, hay hoài nghi, lại chính là một phần dữ liệu quan trọng và không thể thiếu. Những phản hồi này giúp các nhà quy hoạch và chính quyền địa phương hiểu rõ hơn về nhu cầu, thói quen, và mức độ chấp nhận rủi ro của cộng đồng, từ đó có thể điều chỉnh, hoàn thiện hoặc mở rộng dự án trong tương lai.
Có thể nói, sự bất đồng ban đầu không phải là thất bại, mà là dấu hiệu cho thấy một cuộc đối thoại công khai đang diễn ra và là cơ sở để tạo ra một không gian đô thị bền vững, thực sự phục vụ người dân.
Street Mural Art: Khi chỉnh trang đô thị có thể hồi sinh cộng đồng
Trong nhiều đô thị trên thế giới, street mural art không chỉ đơn thuần là những bức tranh vẽ trên tường. Đây được xem như một hình thức can thiệp thị giác nhằm tái kích hoạt không gian công cộng: làm mềm những mảng kiến trúc khô cứng, tạo điểm nhấn nhận diện cho khu vực, khơi gợi đối thoại xã hội hoặc kể lại những câu chuyện gắn với cộng đồng địa phương.
Nghiên cứu mới công bố trên một tạp chí quốc tế về thiết kế đô thị cho thấy street mural art khiến lượng người đi bộ tăng lên, tạo sức hút cho các khu vực quanh đó. Những bức tranh tường lớn, nhiều màu sắc và câu chuyện góp phần “kéo” người dân ra khỏi cửa hàng và nhà, kích hoạt các hoạt động như chụp ảnh, đi bộ, dừng chân trò chuyện và tạo nên một nhịp sống mới cho khu vực.
Khi các hoạt động chỉnh trang đô thị diễn ra, công chúng vì thế có xu hướng tiếp nhận và đánh giá chúng bằng cảm nhận cá nhân nhiều hơn là dựa trên mục đích ban đầu của những can thiệp này.
Những tranh luận xoay quanh màu sắc, hình khối, sự “hợp mắt” hay “không hợp gu” xuất hiện dày đặc, đặc biệt khi việc chỉnh trang chạm tới những địa điểm đã trở thành biểu tượng quen thuộc, gắn bó với ký ức tập thể của thành phố.
Ở điểm này, street mural art trở thành một khung tham chiếu quan trọng. Không phải vì mọi hoạt động chỉnh trang đô thị đều là nghệ thuật, mà bởi nó phản ánh một kỳ vọng ngày càng rõ ràng của công chúng: mọi sự can thiệp vào không gian chung cần ý thức được sức nặng biểu tượng và cảm xúc mà đô thị đã tích lũy qua thời gian.
Và cũng từ đó, câu hỏi cốt lõi được đặt ra: chỉnh trang đô thị nên dừng lại ở việc “làm mới” diện mạo, hay cần hướng tới một cuộc đối thoại tinh tế hơn với ký ức và bản sắc của thành phố?
Public–Private–People partnership (4P) và câu chuyện “vốn xã hội hóa”
Một lớp tranh luận khác xoay quanh câu hỏi: ai là người đứng sau những thay đổi này? Dự án chỉnh trang được thực hiện bằng nguồn vốn xã hội hóa, khái niệm quen thuộc trong bối cảnh Việt Nam, thường được hiểu là việc huy động nguồn lực tư nhân cho các dự án phục vụ lợi ích công cộng.
Trong ngôn ngữ quốc tế, mô hình này thường được gọi là Public–Private–People partnership (4P). Doanh nghiệp tham gia tài trợ, triển khai; chính quyền phê duyệt và giám sát. Đây không phải mô hình xa lạ, đặc biệt trong bối cảnh ngân sách công cần được phân bổ cho nhiều ưu tiên khác.
Tuy nhiên, khi không gian công cộng được tài trợ bởi khu vực tư nhân, câu hỏi về tính minh bạch, tiêu chí thẩm mỹ và quyền quyết định luôn song hành. Tranh luận nảy sinh không hẳn vì sự tham gia của doanh nghiệp, mà vì công chúng muốn biết rõ hơn: ai quyết định màu sắc, ai chịu trách nhiệm nếu phản ứng xã hội tiêu cực, và cơ chế phản hồi cho cộng đồng nằm ở đâu.
Corporate Branding và CSR: Khi thương hiệu hiện diện trong không gian đô thị
Trong câu chuyện chỉnh trang đô thị, hai khái niệm corporate branding (xây dựng thương hiệu doanh nghiệp) và corporate social responsibility – CSR (trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp) đóng vai trò then chốt. Chúng giúp giải thích tại sao nhiều doanh nghiệp tài trợ các công trình công cộng, không gian xanh hay dự án văn hóa để thông qua đó hiện diện lâu dài trong đời sống thành phố.
Đối với doanh nghiệp, việc tài trợ này là phần thiết yếu trong chiến lược CSR: thể hiện cam kết phát triển bền vững, nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng, đồng thời giúp thương hiệu được ghi nhận một cách tự nhiên và bền vững.
Khác với quảng cáo truyền thống, sự hiện diện của doanh nghiệp gắn liền với không gian công cộng. Từ bảng tên, logo đến các công trình chỉnh trang, tất cả tạo cảm giác “thuộc về” cộng đồng, góp phần xây dựng thiện cảm lâu dài.
Trên thế giới, những hoạt động dạng này thường được gọi là place-based responsibility tức CSR gắn trực tiếp với địa điểm và đời sống đô thị. Bản chất của chúng không chỉ là đóng góp chung chung hay bảo vệ môi trường, mà là can thiệp có chiều sâu, bền vững, nhằm cải thiện môi trường sống, cơ sở hạ tầng, và bản sắc văn hóa của cộng đồng địa phương.
Trong bối cảnh đô thị, vấn đề không phải là doanh nghiệp có được ghi nhận hay không. Quan trọng hơn là sự hiện diện và các can thiệp đó có hài hòa, tôn trọng các giá trị lịch sử, văn hóa, và cảm xúc mà người dân gầy dựng hay không.
Một CSR thành công không phá vỡ cấu trúc xã hội, không lu mờ bản sắc địa phương, mà bổ sung, bảo tồn và làm phong phú thêm những giá trị vốn có, phục vụ lợi ích lâu dài của cộng đồng.
Chính tại điểm giao nhau này, tranh luận trở nên nhạy cảm: khi nào CSR thực sự là đóng góp, và khi nào branding lại lấn át? Câu hỏi này, trên thực tế, không có đáp án tuyệt đối nhưng là một thước đo quan trọng để nhìn nhận các dự án đô thị được tài trợ bởi doanh nghiệp.
