Có người lớn lên trong tình yêu thương và yên bình. Nhưng cũng có người bước vào tuổi trưởng thành cùng nỗi hoài nghi, sợ hãi bị bỏ rơi, hoặc luôn cảm thấy mình “không đủ quan trọng” để được yêu thương trọn vẹn. Sự khác biệt ấy đã được hình thành từ rất sớm, qua những ngôn ngữ yêu thương mà chúng ta đón nhận khi còn nhỏ, đặc biệt là cách cha mẹ thể hiện tình yêu của họ với con mình.
Thế nhưng, nhiều người lại lầm tưởng chỉ cần con cái được nuôi nấng đầy đủ, ăn uống, học hành, áo quần tươm tất thì tự khắc sẽ lớn lên thành những người biết yêu thương, gắn bó và tin tưởng. Thực tế, John Bowlby đã phát hiện trong nghiên cứu của ông, bản chất của tình cảm và sự an toàn cảm xúc đã được hình thành từ những tương tác nhỏ, tinh tế, lặp đi lặp lại mỗi ngày giữa trẻ và người chăm sóc.
Sự chú tâm, do đó, là “chất dinh dưỡng” vô cùng cần thiết trong hành trình lớn lên của trẻ, và cũng là chủ đề trong tập đầu tiên của mùa Yêu Lành này.
Vai trò của sự chú tâm đối với tuổi thơ trẻ nhỏ
Nhà giáo dục Lương Dũng Nhân chia sẻ, điều đầu tiên giúp trẻ em an toàn và có cơ hội lớn lên chính là sự chăm sóc và chú tâm. Trong 8 giai đoạn phát triển mà nhà tâm lý học Erik Erikson mô tả, giai đoạn đầu tiên - từ 0 đến 2 tuổi là lúc trẻ hình thành “niềm tin căn bản” vào thế giới này.
Ở giai đoạn này, thế giới của một em bé vô cùng nhỏ, gần như gói trọn trong hình ảnh người chăm sóc chính (primary caregiver), có thể là bố, là mẹ, là bà…. Vì vậy, việc được chú ý đúng lúc, đúng nhu cầu, phản hồi một cách đều đặn không chỉ giúp trẻ thoải mái về mặt tâm sinh lý, mà còn tạo cho trẻ cảm giác rằng thế giới này an toàn, đáng tin và các em có thể tồn tại ở đây.
Vai trò thứ hai của sự chú tâm nằm ở sự phát triển nhận thức và năng lực học tập. Không phải tự nhiên mà trẻ em nào cũng biết cách tập trung, chú ý. Các em học khả năng này thông qua tiến trình đồng chú tâm (co-attention) - một hiện tượng được mô tả trong tâm lý học phát triển.
Đồng chú tâm xuất hiện rất tự nhiên trong những tương tác đời thường. Nếu cha mẹ có khả năng chú tâm trọn vẹn, không chỉ với con mà với môi trường xung quanh, trẻ cũng sẽ học được năng lực ấy. Bởi sự chú tâm không thể được dạy bằng lời, rằng “con hãy chú ý vào điều này, điều kia”. Nó được truyền sang trẻ qua sự đồng điều hòa (co-regulation) trong từng tương tác nhỏ: ánh mắt cha mẹ dừng lại ở đâu, phản hồi thế nào, có hiện diện trọn vẹn hay không.
Tuy nhiên, anh Nhân cũng chỉ ra một thực tế đau lòng của thời đại ngày nay, khi sự chú tâm của người lớn đang bị phân mảnh liên tục. Điện thoại, TV, công việc, tin nhắn… tất cả đều tranh giành từng giây của sự hiện diện. Điều này khiến nhiều bạn nhỏ phải lớn lên trong một môi trường - nơi cha mẹ thường xuyên chỉ dành một nửa sự chú tâm (half attention), như cách tác giả David Richo mô tả. Và trẻ, với sự nhạy cảm tự nhiên, luôn nhận ra điều đó.
Không gì khiến một đứa trẻ buồn hơn việc thấy rằng mình chỉ nhận được một nửa sự hiện diện của cha mẹ. Các em lớn lên trong một thế giới mà sự chú tâm đã bị chia cắt. Rất có thể, sau này, điều đó cũng vô thức lặp lại trong học tập, công việc và các mối quan hệ của các em.
Hình ảnh quen thuộc như cha mẹ vừa dạy con học vừa lướt điện thoại không chỉ làm giảm chất lượng kết nối, mà còn khiến trẻ khó hình thành khả năng tập trung.
Phản ứng mạnh mẽ của cha mẹ xuất phát từ những tổn thương bên trong họ
Từ kinh nghiệm tư vấn với phụ huynh, anh Nhân nhận ra phần lớn những phản ứng mạnh mẽ của cha mẹ với con không liên quan nhiều đến hành vi của trẻ. Cái ta nhìn thấy, một em bé khóc, mè nheo, hay bướng bỉnh, chỉ là bề mặt. Thứ thật sự khiến người lớn nổi giận, hoảng loạn hay mất kiểm soát thường là điều gì đó chưa được chữa lành ở bên trong họ.
Chẳng hạn, nhiều người lớn không chịu nổi tiếng khóc trẻ em. Đôi khi không phải vì âm thanh ấy quá khó chịu, mà vì nó gợi lại những ký ức không mấy đẹp đẽ, những lần khóc khi còn nhỏ không được đối xử dịu dàng, hay tệ hơn là bị quát mắng, bị bỏ mặc, bị yêu cầu phải “nín ngay lập tức”.
Cha mẹ còn phải đối mặt với áp lực xã hội: nỗi sợ bị đánh giá là dạy con không tốt nếu con khóc ở nơi công cộng, sợ bị chê trách nếu con cư xử “không đúng mực”. Tất cả những lớp lo âu dồn lại, và cuối cùng dẫn đến phản ứng mạnh mẽ.
Đây cũng là lý do sự chú tâm trở nên quan trọng. Khi ta thật sự chú tâm, ta đang mở rộng các giác quan để tiếp nhận mọi kích tác từ môi trường, tiếng con khóc, tình huống đang diễn ra, cảm xúc bên trong cơ thể. Nhưng giữa kích tác và phản ứng thật ra luôn tồn tại một khoảng trống. Viktor Frankl từng gọi đó là nơi ta có “quyền tự do lựa chọn”.
Chọn dừng lại.
Chọn hít thở thật sâu, giữ sự bình tĩnh.
Chọn phản hồi thay vì phản ứng.
Chọn nhận diện và hoá giải niềm đau cũ đang trỗi dậy, thay vì trút nó lên đứa trẻ trước mặt.
Nhưng thực tế, nhiều cha mẹ chưa thể tận dụng "không gian tự do" giữa kích tác và phản ứng mà Victor Frankl đã chỉ ra, bởi tiếng khóc của con đang kích hoạt những điều họ không chịu nổi, chưa từng được xử lý, chưa từng được nhìn vào.
Đề cập đến điều này, anh Nhân liên hệ đến mô hình 4 chữ S của nhà thần kinh học Daniel Siegel. Trong đó, chữ S cuối cùng - soothed, hay được an ủi, là một trong những món quà quan trọng nhất mà người chăm sóc có thể trao cho một em bé. Khi trẻ đau, khóc, đang chật vật với cảm xúc của chính mình, điều các em cần nhất không phải là lời răn đe hay giảng giải, mà là sự hiện diện dịu dàng có khả năng làm nguôi ngoai cơn bão đang diễn ra bên trong. Hành động an ủi lúc ấy có thể rất đơn giản như đặt tay lên chỗ con đang đau, ôm con, hoặc ngồi cạnh để con cảm nhận được sự có mặt trọn vẹn, thay vì những hành động như đánh vào chỗ vừa làm con đau, để rồi nhận ra những hành động ấy không hề giúp con cảm thấy an toàn mà còn khiến con hoảng loạn, bối rối và tổn thương hơn thế nữa.
Thậm chí khi không bị căng thẳng hay bùng nổ cảm xúc, trẻ vẫn cần nhận được sự an ủi trong những khoảnh khắc đời thường. Chính tại đây, anh Nhân nhấn mạnh một điều quan trọng: sự chú tâm không chỉ hướng ra môi trường hay con trẻ, mà còn phải quay về trạng thái thân - tâm của chính người chăm sóc.
Tuổi thơ vắng bóng sự chú tâm và ảnh hưởng đến những mối quan hệ yêu thương lành mạnh
Nhà giáo dục Lương Dũng Nhân cho biết, sự chú tâm không chỉ là nhìn - nghe - chăm sóc theo nghĩa vật lý. Nó là một dòng kết nối vô hình nhưng vô cùng rõ rệt, vượt ra ngoài khoảng cách địa lý.
Anh kể rằng nhiều học trò của mình dù đi du học nửa vòng trái đất vẫn cảm thấy sự hiện diện và quan tâm của cha mẹ như thể họ đang ở rất gần. Cảm giác này không tự nhiên mà có. Nó được tích lũy từ tuổi thơ qua những tương tác nhất quán, và được nuôi dưỡng qua những “nghi thức gia đình” mà nhiều nhà vẫn duy trì, như tuần nào cũng video call, chia sẻ và tâm sự cùng nhau. Những “nghi thức” tưởng như rất nhỏ chính là nền tảng giúp trẻ lớn lên với cảm giác mình được nâng đỡ, bao bọc và gắn kết.
Nhưng khi một bạn nhỏ không nhận được sự chú tâm cần thiết, hậu quả lại sâu xa hơn nhiều so với những gì người lớn thường nghĩ.
Theo Erik Erikson, việc thiếu chú tâm khiến trẻ mất đi niềm tin căn bản nhất vào thế giới. Các em sống trong trạng thái nghi hoặc, luôn cảm thấy có điều gì đó không an toàn, hình thành một dạng độc lập độc hại (toxic independence), lúc nào cũng nghĩ rằng mình chỉ có thể dựa vào chính mình. Các em khát khao yêu thương, khát khao điểm tựa, nhưng lại không tin những điều đó tồn tại. Hoặc nếu có, các em tin rằng mọi sự yêu thương đều có điều kiện, và người khác có thể lợi dụng mình bất cứ lúc nào. Chính vì vậy, khi nhận được sự quan tâm chân thành, những em bé lớn lên nhưng vắng bóng sự chú tâm thường… tự phá hỏng mối quan hệ, đẩy người khác ra xa.
Bên cạnh đó, anh Nhân cũng nhấn mạnh một yếu tố mà nhiều cha mẹ hay cả những người đang yêu thường bỏ qua: tính ổn định và công bằng của sự chú tâm.
Nếu trẻ em nhận được sự chú tâm nhưng thiếu ổn định, hoặc cảm thấy mình ít được quan tâm hơn so với anh chị em, cảm giác tổn thương và tủi thân sẽ len lỏi vào bên trong. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cách các em yêu trong tương lai. Chỉ cần người yêu hơi lơ đãng, hay chỉ cần một tín hiệu rất nhỏ như thiếu đi một lời công nhận, cảm giác “mình không quan trọng” lập tức trỗi dậy. Những phản ứng nhạy cảm, dễ chạnh lòng, dễ tủi thân… đều là dư âm của tuổi thơ thiếu sự chú tâm ổn định và công bằng.
Quay về bên trong để an ủi chính mình
Hành trình chữa lành khỏi những tổn thương liên quan đến sự thiếu chú tâm trong tuổi thơ, theo anh Nhân, không ngắn. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn, đồng hành đúng cách, và quan trọng nhất là khả năng quay về bên trong để nhận diện và an ủi chính mình.
1. Với những người bị dissociation (phân ly)
Thông qua những buổi tham vấn, Nhà Giáo dục Lương Dũng Nhân đúc kết được một trong những thực trạng trầm trọng nhất ở người trưởng thành Việt Nam là hiện tượng dissociation - tách rời khỏi cảm xúc và cơ thể. Họ gần như sống hoàn toàn bằng lý trí, không còn cảm nhận rõ rệt tín hiệu từ cơ thể, cũng không nhận ra cảm xúc của người khác. Bởi nếu nhận ra, những điều ấy sẽ kích hoạt lại nỗi đau từ quá khứ.
Với nhóm này, bước đầu tiên chính là kết nối lại với bản thân, rất chậm, rất từ tốn, với sự hỗ trợ của chuyên gia được đào tạo chuyên sâu về chấn thương tâm lý. Bởi nếu làm một mình, nguy cơ tái chấn thương là rất lớn.
2. Với những ai có xu hướng overreact (phản ứng quá mức)
Một nhóm khác mà anh Nhân gặp là những người luôn phải làm “quá lên” để thu hút sự chú ý: nói lớn, phản ứng mạnh, bùng nổ cảm xúc, hoặc tạo kịch tính trong mối quan hệ. Ẩn dưới những phản ứng tưởng như “bất hợp lý” ấy thường là ký ức tuổi thơ thiếu chú tâm ổn định và công bằng.
Họ cần học cách quan sát lại toàn bộ tiến trình kích hoạt: Điều gì trong bối cảnh khiến mình phản ứng mạnh? Cảm giác cơ thể lúc đó ra sao? Tâm trí đang chạy những câu chuyện nào? “Mình không được yêu”, “Mình không quan trọng”, “Người ta sẽ bỏ mình”…?
Nhờ tiến trình điều hoà thân-tâm, họ sẽ học cách giúp hệ thần kinh lắng xuống, để phản ứng không còn bùng nổ như trước. Nhưng điều này không xảy ra trong một sớm một chiều, mà cần luyện tập, tạo ra những kết nối thần kinh mới, ổn định và lành hơn.
3. Với những người mang niềm tin tiêu cực về đời sống
Anh Nhân đã không ít lần gặp gỡ những người bước vào buổi tham vấn với một “chiếc ba lô” đầy quan điểm tiêu cực.
Điều họ cần, không phải là lý thuyết rằng “cuộc đời vẫn đẹp sao”. Họ cần một trải nghiệm thực, một mối tương giao chân thật để cơ thể “thực chứng”: vẫn có những người thực sự quan tâm mình, một cách vô điều kiện và không vụ lợi. Những mối tương giao ấy có thể đến từ một nhà trị liệu chuyên nghiệp, những người bạn thấu hiểu, một cộng đồng biết lắng nghe,...
Và quan trọng hơn, cách giải quyết đôi khi đến từ chính họ, khi họ bắt đầu cư xử với bản thân bằng lòng tử tế mà họ chưa từng nhận được.
4. Hành trình reparenting và chữa lành bằng tình yêu thương
Ở tầng sâu nhất của chữa lành, như anh Nhân chia sẻ, là giây phút ta nhận ra một sự thật: “Quá khứ đó không định nghĩa mình.”
Từ đó, ta mới bắt đầu một hành trình khác mang tên reparenting - trở thành cha mẹ của chính mình. Ta dịu dàng với chính phần trẻ thơ tổn thương trước đây, đồng thời, cũng có thể trao sự chú tâm, quan tâm vô điều kiện ấy cho những người mình yêu.
Có một giai đoạn trong chữa lành rất đẹp mà anh Nhân chia sẻ đến khán giả, đó là khi mình đã đủ mở lòng để yêu một người khác cũng còn đầy vết thương, nhưng ta yêu họ bằng chính sự chú tâm mà ngày xưa mình khao khát được nhận. Một tình thương dịu dàng, tỉnh thức và chân thành.
Chính tình thương ấy, theo nhiều nghiên cứu thần kinh học, tiết ra oxytocin, endorphin, những hormone chữa lành mạnh mẽ. Có ba tầng của lòng từ bi:
- Từ bi nhận thức: hiểu vì sao người ấy phản ứng như vậy.
- Từ bi cảm xúc: cảm được nỗi đau của họ nhưng không bị cuốn theo.
- Từ bi hành động: mong muốn và chủ động hỗ trợ họ.
Khi cả ba tầng này hiện diện, não bộ rơi vào một trạng thái chữa lành sâu.
5. Cuối cùng, hãy thực hành chú tâm với chính mình
Điều nghịch lý của thời đại ngày nay, theo anh Nhân chia sẻ, là khi có me-time (thời gian cho bản thân), con người lại… trốn khỏi chính mình bằng điện thoại, mạng xã hội, video ngắn, nội dung giải trí. Không phải vì họ không muốn chú tâm về bên trong, mà vì họ sợ những gì sẽ hiện ra khi họ thật sự đối diện với chính mình: sự trống rỗng, nỗi buồn, chán nản, hoặc những ký ức từng bị kìm nén.
Chú tâm, theo Nhà giáo dục Lương Dũng Nhân, chỉ đơn giản là một sự cởi mở để đón nhận tất cả những diễn biến của thân - tâm và môi trường, nhưng không bám theo, không chống lại. Một hành trình chữa lành - yêu lành mở cửa và bắt đầu.
Mời các bạn xem lại tập 1 Yêu Lành và các tập tiếp theo được phát sóng lúc 20h, tối Chủ nhật hàng tuần, từ ngày 14/12 trên Vietcetera Podcast, Youtube, Spotify và Apple Podcast.