Tiêu đề bài viết này được lấy cảm hứng từ một chia sẻ rất đời thường của Host Thùy Minh với khách mời Tiến sĩ tâm lý Tô Nhi A về cách nuôi dạy con trong tập Have A Sip số 178. Chị chia sẻ về một trong những nỗi lo cố hữu của những người mẹ khi thấy con mình chạy nhảy. Thay vì nói “con hãy đi và cẩn thận” thì những người mẹ có xu hướng phản hồi theo kiểu “ngã kìa con ới”.
Chia sẻ của host Thùy Minh liên quan gì đến phương pháp Free-range Parenting? Khi nói về tình yêu trưởng thành, người ta thường nhắc đến giao tiếp, thấu hiểu và chữa lành. Nhưng rất ít khi đặt câu hỏi căn bản hơn: một người học cách yêu tự do từ đâu. Câu trả lời thường không nằm ở mối quan hệ yêu đương đầu tiên, mà nằm trong cách họ từng được nuôi dạy thuở bé.
Nhiều người lớn lên với cảm giác hoặc phải kiểm soát người khác, hoặc quen thuộc với việc bị kiểm soát. Điều này hiếm khi tự nhiên xuất hiện. Nó thường là hệ quả của việc quyền tự do cá nhân từng bị giới hạn hoặc bị trao đi mà không có sự tôn trọng thực sự trong gia đình.
Và khi xã hội cảm thấy việc cha mẹ theo dõi con trẻ 24/7 bắt đầu có những hậu quả, Free-range Parenting xuất hiện như một phản ứng cần thiết. Phương pháp này không chỉ được hiểu đơn thuần là cho con đi chơi một mình hay ít giám sát hơn, nhưng sâu hơn thì mời bạn tìm hiểu bên dưới.
Free-range Parenting là gì?
Free-range Parenting hình thành như một phản ứng trực tiếp với Helicopter Parenting - phong cách nuôi dạy phổ biến từ cuối thế kỷ 20, nơi cha mẹ giám sát gần như mọi mặt đời sống của con. Khi sự kiểm soát được đẩy lên cao, nhiều trẻ lớn lên an toàn nhưng thiếu tự tin, sợ sai và lệ thuộc về cả thể chất lẫn tinh thần vào người khác.
Free-range Parenting đi theo hướng ngược lại. Cha mẹ vẫn đặt ra các giới hạn cần thiết về an toàn, nhưng không quản lý từng hành vi, cảm xúc hay lựa chọn cá nhân của con. Nhờ đó, trẻ được phép tự đi, tự thử, tự sai trong phạm vi phù hợp với độ tuổi.
Ví dụ, thay vì luôn can thiệp khi con gặp mâu thuẫn với bạn bè, cha mẹ cho con thời gian tự giải quyết, sau đó mới cùng con nhìn lại chuyện đã xảy ra. Thay vì quyết định thay con nên thích ai, chơi với ai, cha mẹ để con tự trải nghiệm và tự rút ra kết luận.
Ở tầng sâu hơn, Free-range Parenting là thực hành sự chắp cánh (Allowing). Cha mẹ cho con có không gian riêng, có cảm xúc riêng và có lựa chọn riêng. Từ đó, đứa trẻ học được rằng yêu thương không đồng nghĩa với kiểm soát, và gắn bó không cần đánh đổi tự do.
Mặt tích cực của Free-range Parenting
Một lợi ích quan trọng của Free-range Parenting là giúp trẻ quen với việc tự chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình. Ví dụ, con tự chọn môn học thêm, rồi nhận ra mình không thích và muốn đổi. Cha mẹ không trách mắng, nhưng cũng không gỡ hậu quả thay, không “dọn đường” sẵn cho con như những bậc phụ huynh chọn phương pháp Snowplow Parenting. Từ đó, trẻ tự học được cách cân nhắc kỹ lưỡng hơn trước khi quyết định cho lần sau.
Về mặt cảm xúc, trẻ lớn lên trong môi trường này ít nhầm lẫn, lạc lối giữa ranh giới của yêu thương và kiểm soát. Khi đã quen với việc được tin tưởng từ nhỏ, trẻ không cần sinh ra tâm lý phải theo dõi, kiểm soát hay lo lắng quá mức để giữ vững một mối quan hệ.
Free-range Parenting cũng giúp trẻ hình thành ranh giới cá nhân rõ ràng. Ví dụ, khi con không muốn chia sẻ chuyện riêng, cha mẹ tôn trọng điều đó thay vì ép con phải kể hết. Khi con không muốn ôm hôn người khác, cha mẹ không bắt con làm vì phép lịch sự. Trẻ, nhờ vậy cũng nhận biết được bản thân cũng có vùng an toàn riêng và tự học cách bảo vệ, nhờ người khác giúp đỡ mỗi khi không gian này bị xâm phạm.
Những đứa trẻ sống trong môi trường được cha mẹ nuôi dạy theo lối Free-range Parenting đúng cách khi trưởng thành thường yêu một cách lành mạnh hơn. Họ có thể quan tâm, yêu thương người khác mà không cần phải xâm phạm, chiếm hữu, kiểm soát bạn đời của mình vì họ đã quen với việc tự do và an toàn có thể tồn tại song song.
Nếu trao quyền không đúng cách thì sao?
Với những bậc cha mẹ muốn nuôi dạy trẻ theo mô hình này mà chưa có nhiều kiến thức, Free-range Parenting dễ bị hiểu sai thành việc để con tự lo hoàn toàn. Ví dụ, cha mẹ không hỏi han, không quan sát, không trò chuyện, rồi gọi đó là tôn trọng tự do. Với trẻ, điều này không phải là biểu hiện cũng sự kích thích sáng tạo, tự lập mà là “mặc kệ”, “không quan tâm”.
Một sai lầm khác là trao quyền quá nhanh, quá nhiều khi con chưa đủ kỹ năng, kiến thức để bước vào các tình huống khó, xử lý khi có vấn đề xảy ra. Ví dụ, cho con tự quyết mọi thứ nhưng không dạy con cách cân nhắc giữa được và mất trong từng lựa chọn, quản lý rủi ro hay cách đối diện thất bại. Khi đó, việc tự do thiếu nền tảng sẽ khiến trẻ hoang mang, mất phương hướng và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.
Về cảm xúc, nếu cha mẹ rút lui khỏi vai trò kết nối hay đồng hành, trẻ có thể lớn lên với cảm giác không ai ở đó khi mình cần. Điều này dễ tạo ra những người lớn hoặc bám víu quá mức, hoặc sợ gắn bó vì quen với việc phải tự xoay xở một mình.
Free-range Parenting thất bại khi nó trở thành sự né tránh trách nhiệm. Khái niệm chắp vẫn hiện hữu, nhưng chỉ là bức bình phong cho sự vô tâm, thờ ơ với con trẻ.
Cách để Free-range Parenting hiệu quả
Free-range Parenting hiệu quả khi ranh giới được đặt rõ ràng. Ví dụ, con được tự chọn bạn và hoạt động, nhưng vẫn có giờ về nhà, quy tắc an toàn, địa chỉ liên lạc khi cần được giúp đỡ.
Ở trường hợp Free-range Parenting đúng cách, cha mẹ sẽ có mặt dưới vai trò là người hỗ trợ giúp con trẻ đưa ra những lựa chọn sáng suốt, tự tránh né khỏi những vùng nguy hiểm và tự học cách nhận trách nhiệm trước quyết định của mình. Khi con gặp vấn đề, thay vì can thiệp ngay, cha mẹ có thể hỏi con đang nghĩ gì, con muốn thử cách nào, và con cần hỗ trợ ở mức nào. Điều này giúp con vừa tự chủ vừa không cảm thấy “đơn thân độc mã”.
Một yếu tố quan trọng khác là cha mẹ cần phân biệt giữa bảo vệ con và bảo vệ nỗi sợ của chính mình. Ví dụ, sợ con buồn khi thất bại, sợ con đau khi té ngã, sợ con giận dỗi khi không có được món đồ chơi. Trong nhiều trường hợp, cho phép con trải qua cảm xúc khó chịu và hỗ trợ con vượt qua lại là cách giúp con trưởng thành hơn.
Cuối cùng, Free-range Parenting cần thời gian và sự kiên nhẫn ở cha mẹ và cả con cái. Cha mẹ không thể ngày một ngày hai trao quyền quyết định mọi việc cho con hoặc kỳ vọng một hai tháng đầu trẻ sẽ học cách tự lập hoàn toàn. Con trẻ cũng cần học cách hiểu và có những hành động thiết thực để củng cố lòng tin của cha mẹ rằng bản thân đã đủ lớn, chín chắn. Từ đó, cha mẹ có thể yên tâm và trao quyền mà đỡ thấp thỏm, lo âu.
Và về lâu dài, phương pháp này tạo ra những người lớn biết yêu hết mình mà không cần kiểm soát, tôn trọng ranh giới của cả bản thân và những người xung quanh.
Mời các bạn đón xem chương trình Yêu Lành được phát sóng lúc 20h, tối Chủ nhật hàng tuần, từ ngày 14/12 trên Vietcetera Podcast, Youtube, Spotify và Apple Podcast.