Mỗi dịp 20/10 ở Việt Nam, hình ảnh quen thuộc chúng ta thường thấy là những người phụ nữ được tặng hoa kèm lời chúc; những bữa ăn được chuẩn bị sẵn và các thông điệp tôn vinh trên mạng xã hội. Ở chốn công sở, đó có thể là những buổi liên hoan; trong gia đình, con cái gửi lời chúc đến mẹ, người chồng tặng quà cho vợ. Những cử chỉ dù lớn hay nhỏ, đều là cách chân thành để bày tỏ tình cảm và ghi nhận những đóng góp vốn thường được coi là hiển nhiên trong đời sống thường nhật.
Nhưng sau những lời chúc và khi ngày lễ kết thúc, điều gì còn lại?
Cách chúng ta tôn vinh phụ nữ gợi mở điều gì về cách phụ nữ được nhìn nhận, những kỳ vọng đặt lên vai họ và điều kiện để họ có thể sống theo lựa chọn của mình?
Có lẽ, câu hỏi ấy không bắt đầu từ việc chúng ta nên tặng gì vào ngày 20/10, mà từ những điều diễn ra trong phần còn lại của năm.
Đằng sau những lời tôn vinh phụ nữ
Ngày 20/10 gắn với sự kiện thành lập Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam vào ngày 20/10/1930, tiền thân của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam ngày nay. Gần một thế kỷ qua, phụ nữ Việt Nam đã có nhiều thay đổi về cơ hội học tập, việc làm và tham gia đời sống xã hội. Những thành tựu ấy cho thấy vị trí của phụ nữ đã được mở rộng trên nhiều phương diện.
Tuy nhiên, cơ hội bình đẳng trong xã hội không đồng nghĩa với việc mọi trách nhiệm trong gia đình đã được phân chia công bằng. Phụ nữ có thể tham gia thị trường lao động, phát triển sự nghiệp và đóng góp vào đời sống cộng đồng, đồng thời vẫn được kỳ vọng là người chủ động chăm lo cho gia đình.
Vì thế, bên cạnh những lời chúc và hoạt động tôn vinh vào ngày 20/10, còn một khía cạnh đáng để nhìn lại: ai đang chịu trách nhiệm duy trì đời sống thường ngày của gia đình, và những đóng góp ấy được chia sẻ ra sao?
Công việc chăm sóc không lương: Ai đang vận hành gia đình?
Hãy hình dung một buổi tối bình thường trong một gia đình. Sau giờ làm, một người về nhà và bắt đầu chuẩn bị bữa tối, kiểm tra đồ dùng của con, nhớ lịch khám bệnh của các thành viên hoặc lên kế hoạch cho những việc cần giải quyết vào ngày hôm sau. Một thành viên khác có thể rửa bát, đưa con đi học hoặc làm những công việc cụ thể khác. Phân công trong mỗi gia đình sẽ khác nhau, nhưng có một phần công việc thường khó nhìn thấy: ghi nhớ, dự liệu, sắp xếp và bảo đảm rằng những nhu cầu của các thành viên được đáp ứng.
Đó là một phần của công việc chăm sóc không lương (unpaid care work) — khái niệm bao gồm các công việc gia đình và chăm sóc người khác không được trả công, chẳng hạn như nấu ăn, dọn dẹp, chăm sóc trẻ em, người cao tuổi hoặc người cần hỗ trợ. Khái niệm này giúp gọi tên những hoạt động thường được gộp chung vào cụm từ “việc nhà”, dù chúng tiêu tốn thời gian, sức lực và có vai trò thiết yếu đối với đời sống gia đình.
Một nghiên cứu do ActionAid Việt Nam thực hiện năm 2016 cho thấy phụ nữ Việt Nam dành khoảng 4,5–5 giờ mỗi ngày cho công việc chăm sóc không lương, nhiều hơn gần hai giờ so với nam giới. Nghiên cứu cũng ghi nhận phụ nữ thuộc nhóm dân tộc H’Mông dành khoảng bảy giờ mỗi ngày cho các công việc này. Đến năm 2025, nghiên cứu từ Liên Hiệp Quốc công bố, phụ nữ Việt Nam dành thời gian cho công việc chăm sóc không lương gấp 2,5 lần nam giới.
Những số liệu trên không có nghĩa mọi gia đình đều phân chia công việc thiếu công bằng, hay mọi phụ nữ đều có trải nghiệm giống nhau. Khả năng phân chia việc chăm sóc còn phụ thuộc vào giờ làm, thu nhập, sức khỏe, hoàn cảnh sống, số lượng người cần chăm sóc và khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, khi một nhóm người thường xuyên dành nhiều thời gian hơn cho công việc không lương, hệ quả có thể vượt ra ngoài không gian gia đình.
Thời gian dành cho chăm sóc có thể ảnh hưởng đến khả năng nghỉ ngơi, học thêm, phát triển nghề nghiệp hoặc tham gia các hoạt động xã hội. Với những người vừa làm công việc có trả lương vừa đảm nhận phần lớn trách nhiệm trong gia đình, vấn đề không chỉ là có quá nhiều việc phải làm, mà còn là việc họ thường xuyên phải hy sinh thời gian cá nhân của mình.
Vì thế, việc nhìn nhận công việc chăm sóc không lương không đồng nghĩa với việc xem chăm sóc gia đình là gánh nặng hoặc phủ nhận giá trị tình cảm của nó. Chăm sóc người thân có thể là lựa chọn tự nguyện và mang lại ý nghĩa sâu sắc. Điều đáng xem xét là liệu trách nhiệm ấy có được chia sẻ hợp lý hay không, và liệu người chăm sóc có được hỗ trợ, ghi nhận và có thời gian cho những nhu cầu riêng hay không.
Từ lời cảm ơn đến những thực hành thường ngày
Trong nghiên cứu và vận động về công việc chăm sóc không lương, ActionAid Việt Nam từng sử dụng tên gọi Make a House Become a Home (tạm dịch: “Biến một ngôi nhà thành tổ ấm”) cho nghiên cứu và tài liệu vận động từ năm 2016. Cách đặt vấn đề này gợi ra một câu hỏi: điều gì khiến một ngôi nhà trở thành nơi mọi người được chăm sóc và ai đang những thực hiện những công việc để duy trì đời sống chung trong nhà? Chương trình của ActionAid không chỉ tập trung vào nhận thức cộng đồng mà còn nghiên cứu việc sử dụng thời gian và đề xuất những cách phân chia lại công việc, nguồn lực và quyền quyết định.
Điều đó mở ra một cách tiếp cận thực tế đối với việc tôn vinh phụ nữ. Thay vì chỉ dừng ở những lời chúc, chúng ta có thể nhìn nhận lại các thói quen và kỳ vọng trong gia đình mình.
Ở cấp độ cá nhân, điều đầu tiên có thể làm là nhận diện được những công việc đang diễn ra hàng ngày. Ai là người lên thực đơn, chuẩn bị đồ dùng, theo dõi việc học của con hoặc chủ động phát hiện những thứ sắp hết trong nhà? Khi các công việc ấy được gọi tên, gia đình có cơ sở rõ ràng hơn để thảo luận về cách để san sẻ các công việc.
Tiếp theo là chuyển từ tư duy “giúp đỡ” sang cùng chịu trách nhiệm. Khi một người mặc định là chủ thể chính của việc chăm sóc, các thành viên còn lại có thể chỉ tham gia khi được nhờ. Chia sẻ trách nhiệm có nghĩa là cùng chủ động nhận biết nhu cầu, lập kế hoạch và thực hiện công việc, thay vì để một người phải quản lý toàn bộ rồi phân công cho những người khác.
Tất nhiên, không có một công thức phân chia duy nhất phù hợp với mọi gia đình. Sự công bằng không nhất thiết là chia từng việc theo tỷ lệ 50-50, mà là cùng trao đổi về khả năng, khối lượng công việc và nhu cầu nghỉ ngơi của mỗi người, tránh mặc định trách nhiệm dựa trên giới tính.
Không gian làm việc (workplace) và các dịch vụ công cũng đóng vai trò quan trọng để giúp giảm áp lực mà một gia đình đơn lẻ khó tự giải quyết, thông qua các chính sách như giờ làm linh hoạt khi phù hợp, dịch vụ chăm sóc trẻ em dễ tiếp cận và các chính sách hỗ trợ người chăm sóc.
Một ngày tôn vinh, nhiều cách để trân trọng
Có lẽ, ý nghĩa của ngày 20/10 không chỉ nằm ở một ngày dành riêng để nói lời cảm ơn, mà còn ở cách chúng ta tiếp nối sự trân trọng ấy trong phần còn lại của năm: ai đang âm thầm giữ cho cuộc sống gia đình vận hành, những trách nhiệm ấy được chia sẻ ra sao, và liệu người chăm sóc có được chăm sóc, ghi nhận như những thành viên khác hay không?