Podcast #3 KTS Nghiêm Đình Toàn: Làm kiến trúc phải đem đến sự bất ngờ | Vietcetera
Billboard banner

Podcast transcript

VN

Ngọc: Chào mừng các bạn đang đến với Podcast Blueprint. Đây là một chương trình sẽ mang đến cho chúng ta những nhân vật, câu chuyện liên quan đến kiến trúc, nội thất và công việc kiến tạo không gian. Và mình là Ngọc Nguyễn, sẽ đồng hành cùng các bạn trong chương trình này. Và khách mời của chúng ta ngày hôm nay là anh Nghiêm Đình Toàn, đến từ văn phòng kiến trúc me+ Anh được biết đến với công trình rất nổi bật tên là White Palace Phạm Văn Đồng, được vào chung kết của giải thưởng quốc tế World Architecture Festival 2021. Và, để bắt đầu chương trình, em rất mong anh sẽ có đôi lời chia sẻ với khán giả của chương trình về công việc của anh, cũng như một vài sở thích, sinh hoạt cá nhân của anh cũng được. Không vấn đề gì hết. Dạ, xin mời anh.

Toàn: Xin chào tất cả mọi người, mình là Nghiêm Đình Toàn, hiện là giám đốc cũng như là đồng sáng lập công ty me+ architect. Mình rất vui và cảm ơn Ngọc Nguyễn đã có lời mời mình tham gia vào chương trình. Xin cảm ơn.

Ngọc: Không biết là, ngày hôm nay, khi đến chương trình, anh bắt đầu buổi sáng của mình bằng ly cà phê hay là một tách trà như thế nào?

Toàn: Thông thường buổi sáng thì mình sẽ uống nước lọc là đa phần. Vì buổi sáng hôm nay mình đã ăn phở, mình thích phở gà nên cảm thấy nhẹ nhàng và mình cũng nghĩ nó phù hợp cho buổi sáng hôm nay.

Ngọc: Dạ. Okay. Anh bắt đầu bằng nước lọc hay phở gà là nó bị trật cái chương trình- Em không biết phải bắt đầu hay tiếp tục thế nào. Nhưng mà không sao. Mừng. Cũng may.

Toàn: Nghe có vẻ cà phê sẽ deep hơn và nó kiến trúc sư hơn, nhưng mà rất tiếc mình không theo mô típ đó.

Ngọc: Dạ vâng. Tại vì em cũng mong là anh bắt đầu bằng ly cà phê vì em đang tưởng tượng hôm nay hai anh em mình sẽ merge trang phục với nhau vì em nhớ, lần gần nhất em gặp anh cũng khá là kiểu phong trần và bụi, nên là các bạn thông cảm, chương trình hôm nay

Toàn: Tại hôm nay Toàn biết quay phim nên mình nghĩ mình cũng nên mặc đồ cho nó tươm tất -Dạ hơn bình thường.

Ngọc: Cái chia sẻ đầu tiên của em là em biết là công việc kiến trúc không phải là câu chuyện của một sớm một chiều. Nó cần rất nhiều thời gian và suy tư. Dạ vâng. Không biết trong các công trình anh đã thực hiện, có cái kỉ niệm nào anh cảm giác nó như một khoảnh khắc, nó thay đổi nhận định, quan điểm cũng như suy nghĩ của anh về thực hành kiến trúc không?

Toàn: Thật ra không phải là một công trình mà là một quá trình khi ban đầu, khi mình là sinh viên, rồi mình bước ra trường thì mình nghĩ rằng vai trò của kiến trúc sư, của người thiết kế rất quan trọng và mình muốn thể hiện nó qua kĩ năng mình học, thông qua những thứ xung quanh mà mình thu nhận được. Tuy nhiên, dần dần, trong quá trình mình hành nghề, tới bây giờ, thì mình tốt nghiệp khoảng năm 2006, cho tới giờ là năm 2022 là 15 năm rồi, cái thay đổi nhận thức mình chính là tác động của rất nhiều thứ xung quanh để tạo công trình hoàn chỉnh. Không phải kiến trúc sư chỉ là một phần rất nhỏ hoặc ý tưởng ban đầu chỉ là một phần nhỏ để tạo ra công trình cuối cùng thôi. Và để đi được một công trình hoàn chỉnh, đầu tiên, ý của kiến trúc chỉ chiếm khoảng 5%, còn 95% còn lại là sự kết hợp của rất nhiều yếu tố của chủ đầu tư, của những người làm chung với mình, các anh em, của các nhà thầu, đặc biệt là đơn vị vận hành vì kiến trúc sư với chủ đầu tư giống như cha và mẹ. Họ sinh ra một đứa con, nhưng mà để nuôi dạy đứa con khôn lớn và nên người cần quá trình của cả hai luôn chứ không phải là công trình đó chấm dứt khi khánh thành xong mình để mặc đó. Một công trình mình coi nó, khi mình làm nó bắt đầu từ bản vẽ đầu tiên đến khi hình thành, vận hành sau này, đó là cả một quá trình. Đó là thứ mình nhận thức được, cái vai trò cũng là rất nhỏ trong đó.

Ngọc: Dạ. Nói chung là những khoảnh khắc đặc biệt trong việc anh có một sự chuyển mình trong nghề nghiệp. Nó xảy ra liên tục và trải đều trong - Nó là một thứ quá trình hành nghề đúng không? - nhỏ nhỏ, khiến mình

Toàn: cứ nhận thức dần dần, thì mình khiêm nhường hơn.

Ngọc: Giống như đối với bản thân em, khoảnh khắc mà em có một sự thay đổi rõ rệt trong quá trình em làm nghề đó là, em cũng có khoảng đâu đó dưới 10 năm làm công việc này, thì lần gần nhất mà em được thay đổi rõ rệt của mình là khi em nghe một khách hàng phản hồi, Em vẽ rất đep, nhưng không phải cái anh cần Câu đó, gần như là, sau này nó đi theo trong cái sự nghiệp mà em đang làm tư vấn. Câu này khi mình ngồi, mình nghiệm lại, suy nghĩ lại thì nó rất là nhiều thứ phải suy nghĩ. Chắc là cũng sẽ xin chương trình một podcast khác để mình nói về cái chủ đề này.

Toàn: Em vẽ rất đẹp hả?

Ngọc: Em vẽ rất đẹp, nhưng không phải cái anh cần. Theo anh, với những cái em quan sát cũng như là em tìm hiểu về những dự án của me+ cũng như là sản phẩm của anh Toàn thì thật sự, em có một ấn tượng đặc biệt trong việc nhìn thấy những chi tiết, những tiểu tiết về phần finishing cũng như là hoàn thiện về phần nột thất. Trong công việc, anh mới phải là người làm về những thứ tiểu tiết nhiều, suy nghĩ về nó nhiều, hay anh tự thấy là không phải, anh là người có một sự quan sát bao quát và cách nhìn nhận bao quát?

Toàn: Về mặt cuộc sống, mình có xu hướng nhìn về phía tổng thể. Những cái tiểu tiết nhỏ sẽ là những tập con của tổng thể đó. Thì thiết kế cũng vậy. Bên mình thường thiết kế những công trình mang tính chất thương mại và tổ hợp lớn. Nên việc thiết kế tổng thể và thiết kế chi tiết sẽ có rất nhiều chi tiết. Khi mà mình thiết kế, mình thiết kế cái ý của mình ra cái tổng thể và cố gắng mang cái ý đó vào những chi tiết thì mình sẽ rất là dễ để tạo ra tính thống nhất cho toàn bộ công trình. Nếu mà mình cứ suy nghĩ mỗi cái chi tiết nó khác nhau như vậy, mình sẽ có vô vàn việc mình phải xử lý và không thể kiếm soát được công trường. Cuộc sống cũng vậy. Mình để ý cái tổng thể, mình hiểu được hướng của nó phát triển như thế nào thì khi mình nhìn tiểu tiết nó sẽ dễ hơn.

Ngọc: Nếu như vậy thì, làm gì mình cũng hay nói ý tứ, thì cái phần ý trong phần ý niệm thiết kế, ý tưởng thiết kế, và trong những cái liên quan đến cảm xúc và dòng suy nghĩ, thì anh nghĩ phần "ý" đó với phần "tứ" em tạm dịch "tứ" ở đây là những cái liên quan đến cách thức, công thức, cũng như những đúc kết trong quá trình mình thực hành nghề, thì theo anh, cái "ý" với "tứ" thì cái nào nó đúng trước và chi phối cái còn lại?

Toàn: Theo anh hiểu cái ý Ngọc nói là về cảm xúc.

Ngọc: Dạ. Rồi.

Toàn: Anh nghĩ hồi xưa, khi mình còn trẻ, mình không bị gò bó quá nhiều thứ, nghĩa là, anh được giao một công trình nào đó thì anh có quyền đi sâu, chìm đắm trong cái công trình đó. Tuy nhiên, khi mình lớn và phải tiếp nhận nhiều công trình cùng lúc, hoặc bây giờ đang là mình phải vận hành một công ty thì chuyện mình ngồi và đợi cảm xúc đó, theo anh nghĩ, anh đang không dành thời gian cho việc đó. Khi anh tiếp nhận một vấn đề gì, cái chính anh sẽ nhìn xung quanh, tìm những thứ xung quanh công trình đó, cái bao cảnh anh gọi là cái bối cảnh đẻ cổ vũ công trình đó. Từ bối cảnh đó, anh sẽ tạo ra ý tổng quát. Anh nghĩ cảm xúc cũng là tốt. Tuy nhiên, có những thứ mình không cần cảm xúc mà mình cần phải làm việc cho nó logic hơn. Từ ý tổng quát đó, quay lại câu hỏi trước, mình từ ý tổng quát đó sẽ xuống về chi tiết. Khi mình nghĩ tới ý tổng quát, và mình lường trước chi tiết sẽ như thế nào thì sau này, khi công trình hình thành, tại như em biết, một công trình có rất nhiều thứ như em nói nó hình thành cái "tứ" ấy, một công trình có rất nhiều sự đột xuất xảy ra nếu tới lúc đó, mình mới suy nghĩ tới cái đó, hoặc mình mới bắt đầu phải nghĩ một cách xử lí chi tiết đó, anh nghĩ là không kịp. Bởi vì công trình sẽ có rất nhiều bên tham gia. Và bỗng nhiên, họ bị trớ người vậy, họ cảm thấy không chuẩn bị kịp cho chuyện đó. Nên ngay từ đầu, nếu mà tất cả những ý chi tiết mình đã suy nghĩ, đã lường trước bởi một cái ý tổng thể ngay từ đầu thì nó rất dễ đi từ ý cho tới thực hành. Nó suôn sẻ.

Ngọc: Dạ. Vậy cái khó khăn nhất trong quá trình làm việc, việc xử lí mối quan hệ của nhà thiết kế, kiến trúc sư, chủ đầu tư, và gần và xa hơn là nhà thầu, em không biết trong quá trình anh làm việc, anh hài hòa cái mối quan hệ bộ ba, tình tay ba đấy như thế nào?

Toàn: Thật ra, cái này là một quá trình, mình chưa biết mình có thể hài hòa hay không từng cái vai trò thì mình đứng, mình đều có một chủ đầu tư khác, giống bạn bè. Mình có người bạn này, bạn A, bạn B, bạn C thì mỗi bạn, mình sẽ tìm cách đối xử với nhau Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của mình, để một công trình thành công thì các bên đó nên ngồi phối hợp với nhau một cách chặt chẽ và vui vẻ ngay từ đầu. Thì, chủ đầu tư có dự án đưa xuống cho các kiến trúc sư. Kiến trúc sư sẽ thiết kế một phương án và các nhà thầu sẽ thực hiện cái dự án đó cho nên, theo mình nghĩ, ở vai trò kiến trúc sư, mình vừa hiểu chủ đầu tư và hiểu cả cái năng lực của nhà thầu để mình điều chỉnh thiết kế của mình. Dĩ nhiên là nó không phá hủy cái tổng thể của mình. Thì sự điều chỉnh thiết kế giống như là phát sinh từ cái tổng thể, nghĩa là điều chỉnh như thế nào nó vẫn nằm trong cái tổng thể nên công trình sẽ không bị lạc ra. Nếu nhà thầu khả năng không đạt được thì mình nghĩ cũng theo hướng đó nhưng làm sao để họ làm được. Để chi? Tại vì một công trình khi mình muốn nó được tạo ra thì tất cả những người tham gia đều vui vẻ và tự hào vì đã tham gia một phần cái đó chứ không phải là sau một công trình mọi người đều hục hặc. Đó là suy nghĩ của mình. Tuy nhiên, kiến trúc sư ở đây, mình lại nghĩ hồi nãy mình nói kiến trúc sư chỉ đóng một phần. Tuy nhiên, kiến trúc sư là những người đầu tiên và cần phải có sự thông cảm, thấu hiểu đối với nhà thầu, với chủ đầu tư. Vì sao chủ đầu tư? Ví dụ, Hồi nãy Ngọc có nói em vẽ đẹp nhưng không phải cái anh thích, tức là, đầu tiên, mình phải hiểu được bên chủ đầu tư và công nhận là mình có thể vẽ đẹp và mình theo vẻ đẹp theo quan điểm của mình. Tuy nhiên, đó không phải của chủ đầu tư, cũng chưa chắc là của anh, chị, vợ, ba, mẹ của chủ đầu tư nữa. Cho nên là, mình phải lường trước, tức là mình phải thấu hiểu họ. Rồi nhà thầu, không phải nhà thầu nào với công trình lớn thì mình có lợi thế là, bởi nhà thầu đó có năng lực, có trường lớp đào tạo, họ trải qua những công trình đó thì có quy chuẩn riêng. Nhưng không phải công trình nào mình cũng có được nhà thầu thật xịn. Đôi khi mấy anh em thầu thì như vậy, nhưng những người ra công trường thì có những bạn không quen đọc bản vẽ của mình. Có trường hợp mình ra ngoài công trường cách đây mười mấy năm, do cái mặt bằng hình tròn nên họ coi ngược bản vẽ. Tức là mình giải thích làm thế nào họ hiểu tại sao mình vẽ như vậy. Giống như mình đặt trường hợp mình vào họ để biết đâu họ có cách giải quyết theo kiểu của họ mà vẫn ra được ý của mình. Thì đó. Mình phải nhìn ra họ, phải đặt trường hợp chứ mình đừng tự ở trên mình bổ xuống. Từ trên bổ xuống thì ra ngoài đó, thứ nhất, không phải chỉ là anh mà còn cả anh em kiến trúc sư làm cùng nhau, không có anh, những người khác khi ra đó, họ cũng có sự vui vẻ chung với nhà thầu chứ không phải nhà thầu thấy khó chịu khi kiến trúc sư tới. Đó là cách mà anh vẫn làm để bảo đảm cái mối quan hệ nó vui vẻ với nhau.

Ngọc: Tiếp lời của anh thì em cũng thấy là trong việc thiết kế, mình dành rất nhiều thời gian để mình sáng tác ra một nhóm công việc gì đó. Nhưng khi đã ra công trường, có những tình huống rất là khách quan, không đỡ được. Đối với nhà thầu, em vẫn nói là, mọi thứ đối với thi công chỉ có đúng hoặc sai, chứ không có trường hợp là xám xám ở giữa. Trắng hoặc đen thôi. Nói vây thôi, nhưng khi ngoảnh lưng đi là nhà thầu em cưng như trứng, hứng như hoa đúng không anh? Đúng rồi.

Toàn: Thì thật ra, có rất nhiều trường hợp mà anh nghĩ mình phải nương theo nhà thầu vì họ đã làm sai rồi, bây giờ mình kêu họ thứ nhất, mình nói họ phải làm đúng bản vẽ mình. Đó là cái đầu tiên. Nhưng bên cạnh đó, mình phải coi liệu họ có khả năng sửa lại được không. Nếu không thể sửa lại thì nó quay lại, Với anh, anh không biết, nhưng các bạn dưới anh rất ghét chuyện đó. Anh thấy chuyện đó giống như thử thách mới cho công trình tại vì quá trình sáng tác nó không chỉ ở giai đoạn ban đầu khi mình tạo ra công trình mà nó liên tục sáng tác cho tới khi công trình không còn sửa được nữa. Tức là công trình khai trương. Trong quá trình đó, đa phần mấy bạn, anh nghĩ mấy bạn mới sẽ phân ra kiến trúc sư thiết kế và kiến trúc sư khai triển và hầu hết không ai muốn học kiến trúc 5 năm mà chuyển sang kiến trúc sư khai triển cả. Thì anh nghĩ trong quá trình khai triển, tương tác với nhà thầu, nó sẽ tạo ra rât nhiều thứ mới. Những thứ đó chỉ là thứ sáng tác nho nhỏ để mình hoàn thiện công trình hơn. Thật ra, những biến cố tại công trường đôi khi nó sẽ dẫn tới một điều gì đó hay hay. Anh nghĩ đó cũng là cơ hội. Bất ngờ đúng không? Đúng rồi, anh nghĩ cái đó cũng là cơ hội. Dĩ nhiên mấy bạn nhỏ thì cũng chưa thích điều đó, nhưng mà với kinh nghiệm của anh, anh nghĩ, cái đó là cơ hội, nghĩa là, nếu ai cũng lạm dụng hai mắt, mũi, miệng y chang nhau thì nó giống nhau. Tuy nhiên, mỗi người sẽ có nét riêng thì anh nghĩ quá trình thi công, tạo dựng một công trình hoàn thiện, giống như quá trình một đứa con hình thành, lớn lên, những yếu tố đó sẽ góp phần tạo nên tính cách của công trình. Anh nghĩ thứ đó cũng rất thú vị. Hầu hết nhà thầu khi đụng đến kiến trúc sư, họ dễ xung đột tại mình đang chỉ ra những cái họ làm không đúng theo bản vẽ. Nhưng khi mình cùng với họ giải quyết một vấn đề gì đó, anh nghĩ sau đó các mối quan hệ của mình cũng như mối quan hệ của nhà thầu đều rất dễ chịu, và mình và họ có thể hỗ trợ nhau để công trình nó tốt hơn.

Ngọc: Về mối quan hệ nhà thầu, nó là câu chuyện của cộng sinh, mình cũng nhau để làm một thành quả. Đúng Nó đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác.

Toàn: Đừng bất ngờ quá là được. Đừng bất ngờ quá.

Ngọc: Vậy thì đối với nhóm chủ đầu tư, tức là những anh chị chủ đầu tư, không biết anh có công thức chung, hay là mọi người cũng khá quan tâm về việc giữa tiếng nói của nhà thiết kế, của kiến trúc sư, đôi khi có một số trường hợp không có tiếng nói chung cùng chủ đầu tư. Theo anh, những tình huống đó mình sẽ xử lý như thế nào? Tại vì rõ ràng, nhiều khi mình còn không hiểu mình, như anh nói, làm sao người khác có thể hiểu mình. Anh có bao giờ trải qua tình huống như vậy chưa?

Toàn: Cũng có trường hợp đó, nhưng đầu tiên anh nghĩ khi mình nhìn về một cái- cho dù kiến trúc sư hay nhà thầu thì anh nghĩ mình nên thử đặt mình vào trường hợp họ. Anh rất thích nghề kiến trúc sư, vì nó cho anh rất nhiều những cái góc nhìn khác nhau. Góc nhìn của nhà thầu, góc nhìn của chủ đầu tư, để làm chi? Vì cuối cùng, kiến trúc sư là người bán ý của họ. Nếu mình không hiểu được khách hàng của mình, mình rất khó bán được ý đó của mình. Thì đầu tiên, anh nghĩ, với kiến trúc sư, sự biết ơn của mình đối với việc họ đã mang dự án đến cho mình là cái đầu tiên. Khi mình nghĩ tới chuyện đó, mình sẽ cảm thấy cái trách nhiệm mình phải giải thích cho họ và thấu hiểu họ, nghĩa là đầu tiên, mình phải hiểu họ. Vai trò, xuất thân của họ là gì? Ví dụ như Anh có đặt trường hợp là, một anh kiến trúc sư, không, một anh chủ nhà muốn một kiểu là tân cổ điển. Là tên của ảnh. Ảnh nói về cái đó, thì Nhưng mà mình phải- Thật ra anh chưa bao giờ tham gia thiết kế trước đây. Và anh làm cho ảnh một bài research về phong cách kiến trúc châu Âu từ xưa cho tới giờ nó như thế nào, và như thế nào được gọi là tân cổ điển theo cái mà anh nói. Khi anh làm được cái phần bài trình bày đó, đầu tiên anh chưa thiết kế gì cả. Anh chỉ nói, đó là cái em hiểu. Vậy cái đó có đúng cái mà anh hiểu không? Sau khi họ nghe bài trình bày của mình, bài khoảng 1 tiếng đồng hồ về những gì mình hiểu, mình phân tích từng dạng thức, ví dụ như cửa sổ thông thường người ta sẽ làm như thế nào và thể hiện tỉ lệ thế nào. Thì ảnh mới bắt đầu hiểu. Mà em thấy, mình chịu khó nghiên cứu những thứ ảnh thích Tức là mình bước vào trong góc nhìn của họ để mình nhìn. Sau đó, anh bắt đầu dần thể hiện phương án. Phương án của mình, nói, dạ em cũng làm theo cái của anh nhưng cái tỉ lệ em vẫn giữ theo tỉ lệ của anh, chỉ có là em bớt chi tiết như thế này bởi vì nó tiện thế này, thế kia. Nhưng nó không phải một thứ hoàn toàn khác mà cái này nó gần gũi với anh hơn. Thì ảnh sẽ thấy mình là người chịu khó để thấu hiểu họ. Anh nghĩ là, đa phần người ta sẽ bằng lòng với mình nếu mình hiểu họ. Mình hiểu họ nhưng mình khác vẫn được, chứ hơn là giống mà mình không hiểu họ.

Ngọc: Dạ.

Toàn: Sau khi hiểu, cả hai bên chủ đầu tư lẫn kiến trúc sư đều có thể thay đổi để đi cùng về môt hướng tại anh nghĩ rất khó yêu cầu một chủ đầu tư hiểu mình. Kiến trúc sư là người phải linh hoạt hơn chớ. Kiến trúc sư phải là người thay đổi để có thể đoán định và có thể cùng chủ đầu tư đồng hành đến cuối công trình. Anh nghĩ "đồng hành" và "thấu hiểu" rất quan trọng trong toàn bộ ba nhóm mà em nói là gồm chủ đầu tư, kiến trúc sư và các nhà thầu thi công. Dạ.

Ngọc: Đúng rồi. Vậy nói về việc thấu hiểu thì thật sư là để ra được một sản phẩm, mình cần não, cần sức, cần tâm tư, tình cảm, mồ hôi, nước mắt các kiểu để đạt được chữ "thấu hiểu". Dạ nước mắt đấy. Theo anh, sự thấu hiểu về kiến trúc bản địa của Việt Nam, mức độ thấu hiểu của mình có tình thống nhất hay nó chỉ rời rạc trong một số thiết kế của một số nhóm kiến trúc sư của một số công trình thôi?

Toàn: Đó là câu hỏi lớn đó. Đó là câu hỏi lớn. Tính chất bản địa đang được thể hiện ở nền kiến trúc Việt Nam có đang xuyên suốt thế nào, anh nghĩ là hơi lớn. Anh chỉ có nói về phía mà anh tiếp nhận chuyện đó thôi. Với anh, yếu tố bản địa là những yếu tố được tạo nên, cấu thành nên xung quanh công trình. Yếu tố bản địa bao gồm bối cảnh ví dụ như đất đai, môi trường, khí hậu, ví trí địa lý của công trình, là nơi để công trình đươc hình thành. Yếu tố bản địa, ngoài ra, mình cũng cần nghĩ tới nhà thầu thi công. -Dạ. Những người tạo dựng, những người thợ cùng nhau tạo dựng công trình đó như thế nào cũng tạo nên cái yếu tố bản địa của cái công trình. Cả chủ đầu tư, tức là tất cả những yếu tố xung quanh tạo nên công trình và yếu tố bản địa. Chứ nó không hẳn là những vật liệu bề ngoài như là ngói hay là lá, mái lá, hoặc là những vật liệu gỗ. Anh không nghĩ các yếu tố đó đủ để gọi công trình đó là công trình yếu tố bản địa. Mà công trình đó nên được tạo dựng bởi những bối cảnh xung quanh để tạo nên yếu tố bản địa. Ví dụ, nếu mình phân tích theo cách của anh, một công trình ở Sài Gòn sẽ khác một công trình ở Hà Giang, khác công trình ở Cà Mau. Mặc dù nó vẫn là ở Việt Nam. -Dạ. Nó vẫn ở Việt Nam, tuy nhiên, bối cảnh để công trình được xây dựng, tạo nên, ví dụ như anh có thể nói là thậm chí công trình anh xây White Palace Phạm Văn Đồng mang yếu tố cực kì bản địa ở thời điểm đó vì toàn bộ mọi thứ đều được xây dựng dựa trên cơ sở, những vật chất của nhà thầu ngay tại thời diểm đó. Nó không hề mang những phần từ rất xa để mang về. Anh chắc chắn, xây cái đó, anh không thể nào mang đất tường trình hay là lá ngói lên men. Anh gọi là yếu tố bản địa vì trông nó Việt Nam nhưng nó được cấu thành bởi những vật liệu, bởi các nhà thầu gần đó để có thể tạo công trình một cách tốt nhất với những kỹ năng đó. Ví dụ anh làm một công trình ở Hòa Bình, chẳng hạn, dĩ nhiên, mình phải nhìn tới là làm thế nào để một cái xe có thể dài và mang những cấu kiện đó lên đó. Bằng cách mình hiểu, cố gắng mình hiểu, và mường tượng trước những yếu tố có thể xảy ra đối với công trình mình thiết kế, những vật liệu, cách thức thi công làm sao cho nó gần gũi ở đó. Theo anh nghĩ, đó là bản địa chứ không phải là việc đặc trưng của một nước. Thì mình có thể tóm gọn bằng chữ "địa phương"

Ngọc: Một chữ "địa phương". Một cái địa phương-

Toàn: Thật ra, "địa phương" là khi mình nói về vật liệu thôi. Mình còn phải nghĩ tới kỹ năng của nhà thầu vì địa phương không có nghĩa lúc nào cũng là đất đá, cổ, đúng không? -Dạ đúng. Mà nhà thầu họ có một cái năng lực cao hơn, năng lực làm kỹ thuật hơn. Dĩ nhiên, mình vẫn có thể xây dựng một công trình có tình chất kỹ thuật cao hơn. Ví dụ như Norman Foster về Việt Nam, chắc chắn mình không yêu cầu ổng làm theo gỗ hay một vật liệu đến từ địa phương. Họ sẽ mang những kỹ thuật của họ về. Và mình cũng sẽ tôn trọng công trình đó giống bất kỳ công trình khác miễn nó được tạo từ những yếu tố xung quanh. Anh nghĩ vậy.

Ngọc: Không biết bản thân anh, trong quá trình làm việc với các anh chị đầu tư hay nhóm nhà thầu thì mình có công thức chung nào để đạt được đến hiệu quả công việc không? Hoặc là những tips cơ bản để mọi thứ trở nên mượt và trơn tru trong quá trình làm việc?

Toàn: Theo anh hiểu, một mối quan hệ thường nó nên, những mối quan hệ đó nên gặp nhau ở thời điểm khá là đầu, nghĩa là bây giờ, khi chủ đầu tư có một đề bài giao kiến trúc sư, kiến trúc sư khi thiết kế nên để ý tới môi trường xung quanh, có thể hỏi nhà thầu tại thời điểm đó. để ý thiết kế từ ban đầu đã được hỗ trợ bởi những vật liệu hoặc đội địa phương. Dĩ nhiên, cái này phụ thuộc. Bởi vậy, anh mới nghĩ, kinh nghiệm và mối quan hệ của kiến trúc sư rất quan trọng để bảo đảm công trình đúng từ đầu. Bởi nếu không, đôi khi ý của kiến trúc sư khi đưa ra và được chủ đầu tư chấp nhận, khi bắt đầu nói tới chuyện thi công, là bắt đầu mệt, đổ mồ hôi mà mấy ông nhà thầu cũng rất là tái mặt. -Khó quá mấy anh à. Đúng rồi, khó lắm. Để tránh trường hợp đó, như anh nói, tất cả mọi thứ tham gia ban đầu chỉ để tốt cho ý tưởng thôi chứ không làm ý tưởng dễ cho tất cả mọi người. Không phải vậy. Anh nghĩ cái đó nằm ở kinh nghiệm khi mình đối xử. Không biết cách nào gọi là công thức vì kinh nghiệm dần dần mình sẽ thấy, không phải ai nói khó cũng nghĩ là khó, mà đôi khi thói quen của họ khi mình làm việc và nói chuyện với họ thì đôi khi, anh nghĩ, không chỉ mỗi kiến trúc sư mà cả nhà thầu và bất kỳ ai đi nữa cũng có xu hướng giải quyết chuyện khó hết. Họ thích giải quyết cái đó. Tuy nhiên, trong quá trình làm việc, bởi tính rủi ro của những sự thi công khiến cho họ e ngại. Nhưng nếu mình đồng hành, cùng làm với họ, họ sẽ rất thích làm. Đó là kinh nghiệm của anh. Tức là, mối quan hệ đó nên làm công trình tốt hơn. Đừng để công trình an toàn rồi buồn chán hơn.

Ngọc: Dạ. Sau chương trình em sẽ cầm sách vở đi qua văn phòng anh để gạch vài đầu dòng kinh nghiệm. Quay lại dự án White Palace, thật sự, về sức ảnh hưởng cũng như mọi người biết về dự án, mình không bàn cãi nữa. Nhưng, em không biết trong quá trình anh và cộng sự, cũng như là đội ngũ các anh chị me+ khi thực hiện sản phẩm này trong đầu, mình chỉ mong muốn sản phẩm bày tỏ hết tâm huyết, cũng như là mình làm để một cái cho đáng hay ngay từ đầu anh xác định sản phẩm phải có một kỳ vọng gì lớn lao cho dự án này không?

Toàn: Anh nghĩ, đối với tất cả công trình anh đều mong muốn nó là một công trình tốt, là mình đặt kỳ vọng tốt nhất cho nó. Tuy nhiên, nếu kỳ vọng nằm ở chuyện mình sẽ làm một công trình tốt. Đầu tiên, phải đạt được như cầu của chủ đầu tư. Họ muốn có một công trình. Tiếp theo, kế những cái White Palace họ đã có. Thật ra, ban đầu, đối với dự án này, chủ đầu tư gần như đã có được khu đất và định vị của các công trình theo nhu cầu, vì họ quá kinh nghiệm trong chuyện vận hành rồi. Họ biết chắc chắn họ cần gì và muốn gì. Họ biết họ cần đầu tư bao nhiêu lâu và tiền thuê đất bao nhiêu để ép ngược lại mình thời gian thiết kế là chỉ có nhiêu đó thôi. Số tiền nhiêu đó, thời gian thiết kế nhiêu đó. Anh nghĩ đây là một trong những thứ mình có thể tìm kiếm được với vai trò của kiến trúc sư. Tức là, khi tất cả được sắp đặt, vai trò của kiến trúc sư là gì? Anh nghĩ nếu mình chỉ được hoàn thiện theo cái họ mong muốn thì nó mất đi sự vui vẻ của quá trình làm việc.

Ngọc: Hưng phấn? Đúng rồi, không tạo sự bất ngờ cho mình nữa.

Toàn: Anh nghĩ không kiến trúc sư nào muốn mình dễ đoán. Anh thích những công trình của mình trở nên khó đoán. Thậm chí đối với chính mình. Đó là một trong những thứ anh cố gắng tạo ra để nó khó đoán hơn. Liệu mình có thể vượt lên mong đợi của họ không? Hay chỉ tới đó và họ biết mình thế nào mình cũng sẽ làm vậy? Thì anh nghĩ, đôi khi họ cũng chán, mình chưa chán họ đã chán. Họ có nhiều sự lựa chọn hơn, nên anh nghĩ thứ mình có thể mang cho họ là sự bất ngờ, thứ đặt ra ban đầu của anh. Anh làm với một bên bạn nữa là Thọ A thì cả hai nói chuyện với nhau và cố gắng tạo nên một công trình vui vẻ cho cả hai. Và đạt được kết quả bất ngờ. Bất ngờ sự cuối cùng khi mà công trình hiện ra. Đó là thứ anh hằng ngày mong muốn khi thấy công trình.

Ngọc: Dạ. Khi quốc tế họ nói về dự án này, anh thấy sự đón nhận của mọi người với dự án này, anh có đang cảm giác hưng phấn ở đoạn là, "À thì ra bây giờ, các thương hiệu câc văn phòng thiết kế của Việt Nam càng ngày càng có thêm sự ghi nhận của chủ đầu tư trong nước, khác nhiều thời điểm những năm trước đúng không? Anh có thấy chuyện đấy?

Toàn: Anh nhìn thấy chuyện đó, càng nhiều các bạn làm càng tốt, càng nhiều công trình thể hiện ra thế giới. Nhưng nó không liên quan gì công trình anh làm. Khi công trình của anh được public, anh cảm giác rất bình thường, anh không có cảm xúc nào với nó. Nó không mạnh bằng công trình được hình thành. Với anh, mối quan hệ của anh với công trình cao hơn mối quan hệ bên quốc tế hoặc truyền thông nói về anh. Anh không nghĩ về nó luôn. Tuy nhiên, nói về việc kiến trúc sư Việt Nam hiện giờ, các bạn có được sự để ý của thế giới. Nên anh thấy, có rất nhiều, khi lên những trang phổ biến trên thế giới để nhìn công trình, mình nhận thấy rất nhiều bạn Việt Nam. Thậm chí Facebook cũng là nơi các bạn có thể thể hiện ra tác phẩm của mấy bạn. Thì càng lúc, anh thấy càng tốt.

Ngọc: Còn đối chủ đầu tư, họ đã bắt đầu có sự thay đổi về cách nhìn nhận cũng như là lựa chọn đối với các văn phòng kiến trúc sư Việt Nam hoặc là các công ty nước ngoài?

Toàn: Anh nghĩ họ có nhiều sự lựa chọn hơn, vì chủ đầu tư có rất nhiều những thế hệ. Chủ đầu tư lớn thì họ vẫn có xu hướng đi với các công ty nước ngoài, mà với kinh nghiệm của anh, với những công ty nước ngoài, họ có nhiều năm kinh nghiệm, nhưng với các thế hệ con của chủ đầu tư, khi họ đi học về, họ có xu hướng anh thấy họ có những mối quan hệ, họ tìm những bạn trẻ thiết kế tốt để bắt đầu thử nghiệm Việc thử nghiệm đó sẽ tạo ra cơ hội rất nhiều cho bên các bạn kiến trúc sư Việt Nam để thể hiện. Vì Xét về ý tưởng ban đầu, các kiến trúc sư Việt Nam khá ổn Họ chỉ chưa có đủ kinh nghiệm để làm một công trình hoàn thiện với quy mô lớn thôi. Nhưng anh nghĩ dần dần mọi thứ sẽ ổn, khi họ có kình nghiệm rồi. Cũng giống như những người nước ngoài. Ban đầu họ cũng sẽ có nhiều sai lầm nhưng dần dần, họ sẽ điều chỉnh. Anh nghĩ kiến trúc sư Việt Nam dần dần sẽ có thể hiện hơn, cơ hội nhiều hơn bởi chủ đầu tư Việt Nam.

Ngọc: Dạ. Giống như khi chúng ta không có công trình lớn hay công trình nhỏ, chỉ có tư tưởng lớn hoặc tư tưởng nhỏ. Có thể nói là vậy. Cũng mong càng về sau, ở những công trình được quốc tế ghi nhận hay những công trình được chính sân nhà ghi nhận, càng ngày nó càng gây được sự chú ý cho những người chủ đầu tư các thế hệ. Họ cởi mở và cho những kiến trúc sư trong nước-

Toàn: Ừ, họ thử nghiệm một chút vì nó cũng không quá xa đâu. Tuy nhiên, hồi xưa anh làm, cách đây lâu rồi, các kiến trúc sư lúc trước đem công trình đi thi. Họ đi thi quốc tế rồi tiếng vang đó, họ quay về, họ có nhiều cơ hội hơn. Anh nghĩ hiện giờ, mình còn nằm trong giai đoạn đó, khi mình chưa có tiếng nói chắc chắn, mình vẫn có thể đi thi bên ngoài để mình có một tiếng nói vững vàng hơn.

Ngọc: Dạ. Vì em có nhắc đến vấn đề công ty nước ngoài tại Việt Nam và các văn phòng kiến trúc sư Việt Nam, vì nó liên quan đến việc chảy máu chất xám, thật ra về tài năng mình cũng thấy là nước nào cũng có rất nhiều nhân vật tài năng. Chúng ta luôn bị đi chậm hoặc là lựa chọn thứ hai cho các yếu tố quyết định của chủ đầu tư. Việc chảy máu chất xám của các công ty Việt Nam thì anh thấy vấn đề đó như thế nào?

Toàn: Anh nghĩ đó không phải là một vấn đề. Anh nghĩ trong quá trình phát triển của bất kỳ xã hội nào cũng sẽ trải qua thử thách, khó khăn thì đây là giai đoạn khó khăn cho họ. Vượt qua chuyện này, họ sẽ có những cơ hội tốt hơn. Mình không nên nghĩ mình cần tạo điều kiện thuận lợi vì điều kiện thuận lợi chưa chắc là tốt cho toàn bộ xã hội. Cứ khó khăn đi rồi cũng sẽ có những sự đón nhận, những sự tích cực, tiêu cực mà khi tiêu cực mình sẽ sửa đổi, tích cực mình sẽ thừa hưởng chuyện đó rồi từ từ mình sẽ làm tốt hơn. Anh nghĩ cho dù chuyện chảy máu hay bị người ta coi là lựa chọn thứ hai không phải là vấn đề.

Ngọc: Dạ.

Toàn: Mình là lựa chọn thứ hai vì mình sẽ cố gắng làm tốt hơn cả lựa chọn thứ nhất luôn. Có những trường hợp, có thể bạn đã chọn thằng này. Mình sẵn sàng là một phương án để bạn chọn lại. Anh nghĩ cái đó là sự chấp nhận rủi ro và mình cần phải thế hiện chuyện đó. Mình đừng nghĩ họ chắc chắn sẽ chọn mình vì đôi khi biết mình sẽ được chọn đôi khi lại dở. Anh nghĩ tất cả mọi thứ nằm ở rủi ro. Mình có dám rủi ro không?

Ngọc: Dạ.

Toàn: Cứ chơi tới luôn nha.

Ngọc: Vậy theo anh, lời khuyên nào cho những đồng nghiệp cũng như những bạn trẻ đang bắt đầu tiếp bước con đường trở thành nhà thiết kế và các bạn kiến trúc sư để có thể bền bỉ, để các bạn có thể tiếp tục công việc này?

Toàn: Thật ra, ngay câu nói của em đã có lời khuyên rồi. Đó là sự bền bỉ. Anh không dám nói đó là lời khuyên của anh cho các bạn kiến trúc sư trẻ hoặc đồng nghiệp, vì anh cũng không phải là quá lâu, mất 8 năm đầu anh không hề vẽ bất kỳ công trình gì hết. Anh ngồi cắt giấy, làm ba cái tào lao ở trong cái văn phòng cũ của anh. 8 năm sau, anh mới có công trình đầu tiên. Anh nghĩ, Nếu nói vậy thì anh không dám cho lời khuyên đâu. Anh chỉ nói, với anh, anh nghĩ sự kiên nhẫn trong công việc, kiên nhẫn, hiểu bạn bè mình, hiểu những người làm cùng mình, thông cảm với họ, thấu hiểu, kiên nhẫn và thấu hiểu với chính mình và với những người khác sẽ giúp họ có tất cả những thứ xung quanh. Anh nghĩ, cuối cùng, họ nên biết ơn những người xung quanh. Anh nghĩ cái đó quan trọng lắm. Chủ đầu tư, những người thi công, họ nên biết ơn. Đừng nghĩ là những người đó họ không biết gì hoặc họ có trình độ thấp kém. Anh nghĩ nếu họ có thái độ biết ơn, tiếp nhận những người đó ngang hàng với mình thì mọi sự diễn tả lại một cách rất suông sẻ.

Ngọc: Dạ vâng. Cảm ơn những lời chia sẻ của anh về các mối quan hệ trong việc để hiện thực hóa một dự án. Nó khá là nhiều vấn đề và mình phải đặt tâm tư, tình cảm, thấu hiểu rất nhiều để mình làm được chuyện đó. Vậy nếu có một dự án mà anh không bị chi phối bởi bất cứ điều kiện, vị trí địa lý, không bị chi phối bởi ngân sách thì anh sẽ tưởng tượng cái công trình, hình dáng nó sẽ là như thế nào và anh có tiên liệu được một vị trí nào ở Việt Nam có thể thỏa mãn được cái dự án đó của anh không?

Toàn: Thật ra, với câu hỏi đó sẽ là bất cứ cái gì vì mình không bị hạn chế. Anh nghĩ chuyện bị cản trở bởi chi phí, thời gian, khó khăn này nọ sẽ góp phần hình thành nên một công trình, còn nếu không bị chi phối bởi bất kỳ cái gì, nó sẽ không hình thành cái gì cả. Những sự chi phối đó, anh nghĩ, đó là những yếu tố tích cực, như anh nói, mình nên biết ơn những vấn đề đó vì nó góp phần công trình mình không bị lạc bất cứ cái gì cả. Một công trình là bất cứ gì thì sẽ trở nên phục vụ cho bất kỳ ai và nó cũng không phục vụ cho cái người chính mong muốn.

Ngọc: Không, ý của em là, bây giờ mình giả sử một dự án đại diện cho cá tính của anh hay là cá tính của thương hiệu, công ty me+ của mình. Anh tưởng tượng trong đầu nó sẽ như thế nào?

Toàn: À, anh thích một loại hình công trình hả? Ví dụ, anh rất thích những công trình mang tính nghĩ dưỡng, resort này nọ, chơi bời, tắm biển, ngủ bét nhè, chẳng hạn, đó là thứ anh thích.

Ngọc: Okay, giả sử ngay thời điểm này, anh có thể sketch nhanh một cái idea, resort

Toàn: một không gian- Dĩ nhiên là không rồi em.

Ngọc: Em nghĩ là có.

Toàn: Vì nó rất khó để mình nghĩ ra, nó nên là một cái cụ thể thì sẽ dễ hơn, chứ không phải anh không muốn. Đây nè. Một cái gì đó, cái đề, rất quan trọng với anh. Nó đầy đủ yếu tố thì sẽ ra được. Nó sẽ nhẹ, sẽ phù hợp hơn. Chứ không, mình sẽ vẽ một thứ nó quay lại cái em sẽ được nhận và cũng sẽ nói với anh Anh vẽ đẹp nhưng không phải thứ em thích

Ngọc: Nhưng có một cái, trước khi kết thúc chương trình, em cũng muốn bày tỏ với anh Toàn cũng như các anh chị ở văn phòng me+ về sự mến mộ của em trong cách anh chị thực hiện các dự án, bởi vì em cũng làm thiên về nội thất rất nhiều. Cái này quan điểm cá nhân thôi, thì em thấy khá nhiều dự án kiến trúc mọi người tạo hình, tạo cái không gian kiến trúc mà mọi người gần như tiêu biến và bỏ đi chức năng của nội thất thì chỉ cần một không gian nhìn vào là đủ thứ các ngôn ngữ về kiến trúc nhưng cuối cùng chỉ có một cái ghế nhỏ trong không gian. Em không biết gia đình sẽ chơi thế nào? Em không thấy những yếu tố đó nhiều trong tất cả các dự án của anh. Em hiểu đó là những dự án mình làm thuộc về không gian thương mại và không gian dịch vụ nên phần chi tiết của một người làm nội thất người ta yêu mến, thì gần như là nó tròn trịa trong các không gian của anh. Không biết suy nghĩ đó của em nó có gì đó hơi thiển cận hay là ích kỉ quá không?

Toàn: Đúng rồi, anh thường nói chuyện với các bạn và đưa ra cho các bạn hai hình so sánh. Một hình là kiến trúc sư chuyên ngành nội thất. anh gọi là kiến trúc sư chuyên ngành nội thất và kiến trúc sư làm phần kiến trúc, thì nội thất của những kiến trúc sư làm phần kiến trúc đa phần rất khó để gia chủ, và thậm chí cả anh không thấy thích nữa. Chụp hình cho nó đẹp vậy thôi, nhưng chuyển qua kiến trúc sư làm nội thất, không gian của họ rất dễ ở trong đó và rất thích trong đó. Anh nhận thấy, với các dự án anh làm, đa phần dự án có khá nhiều phases và nhiều bên tham gia, đều có kiến trúc sư nội thất riêng và chủ đầu tư hoàn toàn ý thức được việc đó. Quay trở lại, khi anh làm công trình có tính chất một mình anh làm, đối với những công trình nhỏ hơn, khi anh dặn mấy bạn khi làm nội thất cũng phải xem nó như một hạng mục riêng và làm cái đó chứ đừng đơn thuần là sắp xếp bàn, ghế, sắp xếp, vì cái đó nó đơn thuần là mình chỉ giống như đi bán đồ nội thất chứ đâu phải là kiến trúc sư thiết kế đâu. Tuy nhiên, nếu mình làm vậy, mọi thứ đều đang phát sinh nhiều thứ và các bạn không thể quản lý chuyện đó. Quay lại cách thiết kế đồ nội thất bên anh, nó sẽ thế nào thì nó cũng quay lại ý chính của cái tổng thể của công trình kiến trúc đó. Mình sẽ đưa vào trong các đồ nội thất, nghĩa là đồ nội thất là phái sinh ra từ công trình lớn và chuyển thành cái nhỏ. Nó sẽ dần dần là con, cháu nên nó sẽ đi, hình thành một cái flow cho toàn bộ công trình. Chứ nó không phải là một công trình, một căn phòng hoàn toàn khác so với căn nhà. Nó đều có một ý chung cho tận chi tiết nhỏ nhất. Như vậy, các bạn sẽ có một thiết kế luôn giống một sợi dây nối tất cả chi tiết trong nhà lại với nhau và đồng thời, nội thất cũng được thiết kế một cách chỉn chu. Đó là cái anh nhận trong văn phòng.

Ngọc: Em rất mong muốn mình có thể, tương lai gần, tiếp tục được nhìn thấy thêm nhiều công trình và kiến trúc sư hay nhà thiết kế nội thất, hay là kiến trúc sư nội thất có một direction chung trong kịch bản mình lên, công việc mình tạo ra một không gian. Nó không cần quá nhiều, và nó cũng đừng quá ít. Mọi thứ phải đủ, vừa đủ.

Toàn: Nó nên nói chuyện được với nhau, chứ đừng ông này tự nhiên nhét vô ông kia thì tội quá. Đôi khi ổng cũng không muốn thì sao? Chính xác.

Ngọc: Vì thật ra nội thất có rất nhiều món đồ, nó không chỉ đơn giản là một cái ghế mà cái ghế sưu tầm. Nó vào không gian, bản thân nó là một tác phẩm.

Toàn: Đúng rồi, nó là một tác phẩm, như em nói. Đặt vào đó là mình có thể ngắm. Dĩ nhiên, mình cần có ý thức ngay từ đầu của người thiết kế chứ đừng nghĩ tới lúc đó mình sẽ mua những món đắt tiền bỏ vào đó. Nó cũng tội cho tác phẩm đó.

Ngọc: Dạ vâng. Vậy bây giờ, giả sử mình sẽ có, tháng sau anh phải khởi công một dự án trong mơ của mình, Trong mơ. Có bàn ghế, có nội thất nha. Không biết anh có tưởng tượng trong đầu mình sẽ có một hình không gian như thế nào cũng như có cái gì ở trong đó, anh có thể vẽ ra cho em và chương trình có thể hiểu được đâu đó cái cách tiếp cận đề bài cũng như ước muốn của anh không?

Toàn: Ngay bây giờ hả? Anh có thể vẽ một nét đơn giản để mọi người có thể hình dung ra một công trình trong mơ của anh trông thế nào.

Ngọc: Anh ơi, anh giải thích giúp em cái này mình sẽ nhìn từ view nào anh ha?

Toàn: Đây là trên cái mặt bằng, khi mình nhìn, mọi người cũng có thể nghĩ là mặt đứng, nhưng mà nghĩ mặt đứng là sai rồi. Lần sau quay lại, cái này là mặt bằng đó.

Ngọc: Em chưa học luôn, nếu mà- Anh đang tưởng tượng

Toàn: vì mình đang không giới hạn bởi bất kỳ một thứ gì xung quanh, không location, không có mọi thứ, anh tưởng tượng anh sẽ có một trảng cỏ, có những cây cao, rất cao ở trong khu đất. Công trình của anh sẽ nằm lọt thỏm trong khu vực đó và anh muốn một điều trọn vẹn. Anh đang nói về một cái nhà anh mong muốn xây. Ở đây, tất cả các phòng đều thoải mái và nó không có một tính định hướng nào. Phòng này kế phòng kia và song song phòng nọ. Nó là không gian liên tục với nhau, và khởi đầu. Và có thể vào bất kỳ chỗ nào của công trình. Đó là công trình anh muốn, vì nó không có một cái gì xác định cụ thể thì anh muốn công trình vào không một xác định cụ thể. Lối nào vào cũng được, lối nào ra cũng được. Phòng có thể bất cứ nơi nào cũng được, tức là, nó có thể là bất cứ cái gì. Và lối vào có thể là bất cứ nơi đâu và thời điểm nào.

Ngọc: Muốn dắt ai vào lối đi nào là do anh quyết định.

Toàn: Mặt đứng nó sẽ như nhau hết, toàn bộ, là tất cả mọi thứ đều như cái đề em nói, là bất cứ cái gì.

Ngọc: Dạ vâng. Nhưng mà em biết chắc một thứ là cái mặt bằng này sẽ ở côn đảo.

Toàn: Đúng không? Mặt bằng này nó là một nơi có rừng, có cây, có mọi thứ.

Ngọc: Rồi. Vì em biết sẽ có chỗ mình ăn hải sản rất ngon. Cảm ơn anh đã dành ra nửa ngày để vẽ bức tranh tặng cho chương trình. Quà lưu niệm. Giỡn thôi mọi người, có 5 phút thôi. Em mong buổi chia sẻ hôm nay của hai anh em mình thì khán giả cũng như các bạn có xem chương trình mà có theo đuổi công việc này, hoặc các anh chị kiến trúc sư hoặc chủ đầu tư tương lai nghe và có thể hiểu được ngoài việc chúng ta làm thực hành nghề, chúng ta phải luôn học hỏi, trau dồi rất nhiều bộ môn xung quanh, trong đó cách thấu hiểu. -Bộ môn thấu hiểu. Trước khi thấu hiểu, mình lắng nghe. -Lắng nghe và thấu hiểu trong tất cả các mối quan hệ để việc thực thi và hiện thực hóa các dự án từ bản vẽ.

Toàn: Cho nó hiện thực, cho nó trọn vẹn.

Ngọc: Em mong là thông qua chương trình của Blueprint của Vietcetera cũng như các chương trình sắp tới anh có thể tổ chức và tụi em có thể tham gia tại văn phòng của me+ thì sẽ có thêm nhiều sân chơi cũng như nhiều nhân vật thú vị để có thể có thêm nhiều chia sẻ về kiến thức. Trước khi kết thúc chương trình, nếu như, có cơ hội để anh dẫn host chương trình đến vị trí hay địa điểm đẹp hoặc thú vị ở Việt Nam thì anh sẽ dẫn em đi đâu?

Toàn: Anh sẽ dẫn em đi đâu? Quao.

Ngọc: Đến văn phòng me+ là em đến rồi đấy.

Toàn: Anh nghĩ côn đảo là nơi có đầy đủ, núi, có biển có cả những công trình, anh nghĩ, ở đây là công trình mình có thể thấy được lịch sử và nhiều thứ khác trong đó, không phải đơn thuần lịch sử về mặt chiến tranh Việt Nam đâu mà có cả nhiều thứ.

Ngọc: Thuận lợi về thiên nhiên?

Toàn: Khi nhìn công trình, mình có thể tưởng tượng, anh đang nhìn những công trình, những người thợ họ đã xây ra thế nào và quá trình hình thành như thế nào. Đó là sự thú vị. Anh nghĩ, một nơi để mà tới thì anh sẽ đề xuất đến Côn Đảo.

Ngọc: Mình ăn gì trên đảo anh nhờ? Tại vì, thật ra, em đến một nơi không gian hữu tình thì thường liên tưởng bụng mình sẽ đói nên giờ mình có thể ăn gì ở Côn Đảo?

Toàn: Ở Côn Đảo anh thấy có hải sản rất nhiều, nhưng nói chung nó sẽ mắc hơn ở Sài Gòn nhiều nhưng ổn mà. Anh nghĩ nơi đó sẽ có đồ ăn rất ngon trên đó. -Okay.

Ngọc: Thì giỡn một chút thôi. Bye và hẹn các bạn trong những tập tiếp theo.

Toàn: Cảm ơn Ngọc, cảm ơn các bạn Vietcetera rất nhiều.