147 điểm 10 môn Toán xuất hiện tại cùng một điểm thi - chiếm gần 3,5% tổng số điểm 10 môn Toán của cả nước. Một con số ban đầu cứ ngỡ là điểm sáng, là niềm vui - lại kéo theo những nghi vấn cùng những cuộc điều tra kéo dài, và quyết định mới đây là cho 328 thí sinh thi lại. Một quyết định có thể nói chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam.
Nhưng câu chuyện ở Tuyên Quang không phải là lần đầu tiên vấn đề về tính liêm chính của một kỳ thi được đặt ra. Trên thế giới, có không ít quốc gia từng đối mặt với những vụ gian lận làm lung lay niềm tin vào hệ thống tuyển sinh và khảo thí. Có nơi hủy kết quả của hàng ngàn thí sinh, có nơi tổ chức thi lại trên diện rộng, cũng có nơi sửa luật, thay đổi cả quy trình tổ chức để ngăn sự việc tái diễn.
Mỹ - Gian lận thi cử là tội phạm hình sự
Operation Varsity Blues (2019) là chiến dịch điều tra liên bang của Mỹ năm 2019 bóc trần một trong những đường dây gian lận tuyển sinh đại học lớn nhất lịch sử nước này - phơi bày một lỗ hổng của hệ thống tuyển sinh Mỹ: tiền có thể mua được cơ hội vào những trường đại học danh tiếng.
Từ 2011-2019, cố vấn tuyển sinh William “Rick” Singer đã điều hành một đường dây giúp con em các gia đình giàu có - bao gồm cả những người nổi tiếng như nữ diễn viên Felicity Huffman, Lori Loughlin,... - trúng tuyển vào các trường như Yale, Stanford, USC hay Georgetown. Đường dây hoạt động theo hai hướng: dàn xếp để thí sinh được thi SAT/ACT trong điều kiện đặc biệt rồi thuê người làm bài hoặc sửa đáp án sau khi thi, đồng thời hối lộ các huấn luyện viên thể thao để “biến” những học sinh không có thành tích thành vận động viên được ưu tiên tuyển thẳng.
Cách xử lý:
Thay vì chỉ hủy kết quả của thí sinh, giới chức Mỹ đã xử lý vụ việc như một đại án hình sự. Hơn 50 người bị truy tố, từ phụ huynh, huấn luyện viên đại học đến những người trực tiếp thi hộ. Rick Singer bị kết án 42 tháng tù giam, tịch thu hơn 10 triệu USD. Mark Riddell - người thi hộ và sửa bài cho hàng chục học sinh - nhận án tù cùng khoản tiền bất chính bị tịch thu. Nhiều phụ huynh, trong đó có Felicity Huffman và Lori Loughlin, cũng phải ngồi tù, nộp phạt và lao động công ích. Các trường đại học nhanh chóng sa thải những huấn luyện viên liên quan, đồng thời thu hồi và hủy quyết định nhập học của các sinh viên hưởng lợi từ đường dây.
Trung Quốc - Sửa luật để ngăn chặn
Với hơn 9 triệu thí sinh tham dự mỗi năm, Gaokao - kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia của Trung Quốc - từ lâu đã được xem là “cuộc thi đổi đời” của hàng triệu gia đình. Không phải ngẫu nhiên mà hàng loạt video reaction xem kết quả kỳ thi Đại học ở Trung Quốc viral trên các nền tảng xã hội. Và nếu là một tín đồ của C-drama, đặc biệt là dòng phim thanh xuân vườn trường, bạn sẽ hiểu phần nào về sự căng thẳng và áp lực đến từ kì thi Đại học ở Trung Quốc.
Như một con dao hai lưỡi, áp lực ấy vừa là động lực để nhiều thí sinh vươn lên, mặt khác trở thành lý do khiến gian lận trong thi cử trở thành một vấn nạn kéo dài. Năm 2014, dư luận Trung Quốc chấn động khi một đường dây thi hộ quy mô lớn bị triệt phá tại tỉnh Hà Nam, với sự tiếp tay của cả môi giới và cán bộ coi thi. 6 năm sau, tại Sơn Đông, cảnh sát tiếp tục bóc gỡ một đường dây sử dụng thiết bị điện tử để truyền đáp án vào phòng thi Gaokao, trong đó có cả giáo viên tham gia tổ chức.
Cách xử lý:
Từ năm 2015, Trung Quốc đã sửa đổi Luật Hình sự, chính thức quy định các tội danh liên quan đến gian lận trong các kỳ thi quốc gia. Người tổ chức đường dây gian lận có thể đối mặt với mức án từ 3 đến 7 năm tù cùng tiền phạt; hành vi thi hộ, bán thiết bị gian lận hoặc hỗ trợ gian lận cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo số liệu từ cơ quan chức năng Trung Quốc, trong giai đoạn từ cuối năm 2015 đến tháng 04/2024, hơn 11.000 người đã bị xử lý hình sự vì các hành vi liên quan đến gian lận thi cử.
Song song với chế tài pháp luật, Trung Quốc cũng đầu tư mạnh vào công nghệ để bảo vệ tính minh bạch của kỳ thi. Tùy từng địa phương, thí sinh có thể phải xác thực bằng vân tay hoặc nhận diện sinh trắc học trước khi vào phòng thi. Mỗi phòng thi được lắp thiết bị dò tín hiệu vô tuyến, đề thi thì được vận chuyển dưới sự giám sát nghiêm ngặt của lực lượng an ninh. Thậm chí, một số nơi còn sử dụng drone để phát hiện các tín hiệu truyền đáp án từ bên ngoài.
Pháp - Hủy kết quả, cấm thi lại 1-2 năm
Baccalauréat với người Pháp không chỉ là kỳ thi tốt nghiệp trung học, mà còn là một biểu tượng của nền giáo dục có lịch sử hơn 200 năm - được duy trì từ thời Napoleon. Chính vì vậy, mỗi vụ rò rỉ đề thi đều được xem là mối đe dọa trực tiếp đến uy tín của cả hệ thống.
Năm 2011, đề thi Toán bị phát tán trên một diễn đàn trực tuyến chỉ vài giờ trước thi, ảnh hưởng tới khoảng 160.000 thí sinh trên toàn nước Pháp. 8 năm sau, tức 2019, đề Toán tiếp tục bị rò rỉ qua các nhóm WhatsApp tại Marseille và Paris, khiến 19 học sinh bị bắt và nhiều người bị tạm giam để phục vụ điều tra. Đến năm 2026, Bộ Giáo dục Pháp tiếp tục ghi nhận hơn 1.200 trường hợp nghi gian lận, trong bối cảnh các công cụ trí tuệ nhân tạo ngày càng phổ biến.
Cách xử lý:
Thay vì chỉ xử lý cá nhân vi phạm, Pháp ngày càng mở rộng quyền can thiệp. Thí sinh bị phát hiện gian lận có thể nhận điểm 0/20 và bị cấm dự thi trong 1-2 năm. Từ năm 2026, Bộ Giáo dục cho phép hủy bỏ toàn bộ một môn thi, thậm chí cả kỳ thi, nếu phát hiện hành vi gian lận đủ nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến tính công bằng chung. Hệ thống khảo thí cũng tăng cường các biện pháp phòng ngừa như lắp đặt máy dò điện thoại tại điểm thi.
Ấn Độ - Truy tận gốc đường dây gian lận
Nhiều vụ gian lận chỉ diễn ra trong một kỳ thi. Vyapam lại khác. Nó là đường dây kéo dài hàng chục năm, xuất hiện ở cả kỳ tuyển sinh đại học lẫn tuyển dụng công chức tại bang Madhya Pradesh. Đổi lấy khoản tiền từ 10 đến 40 lakh rupee (khoảng 275,5 triệu đến 1,1 tỷ đồng), thí sinh có thể thuê người thi hộ, được sắp xếp chỗ ngồi để chép bài hoặc nhận đáp án trước ngày thi. Mạng lưới này được cho là đã vận hành từ thập niên 1990, ảnh hưởng đến hàng nghìn thí sinh và nhiều kỳ thi quan trọng.
Cách xử lý:
Khi vụ việc bị phanh phui, quy mô của nó vượt khỏi khả năng xử lý của chính quyền bang. Hơn 2.500 người bị bắt giữ, trong đó có quan chức hội đồng khảo thí, bác sĩ, môi giới, chính trị gia, cả cựu Bộ trưởng Giáo dục bang Madhya Pradesh. Đến tháng 07/2015, Tòa án Tối cao Ấn Độ quyết định chuyển toàn bộ vụ án sang Cục Điều tra Trung ương (CBI) để bảo đảm tính độc lập của quá trình điều tra.
Chưa dừng lại ở đó, điều khiến Vyapam trở thành một trong những bê bối gây chấn động nhất lịch sử Ấn Độ không còn nằm ở những diễn biến sau đó. Trong quá trình điều tra, hàng chục người có liên quan - từ bị cáo, nhân chứng, người tố cáo đến nhà báo - đã tử vong trong những hoàn cảnh bất thường, khiến vụ án càng trở nên phức tạp và gây tranh cãi. Dù nhiều năm đã trôi qua, không ít bị cáo vẫn chưa có bản án cuối cùng.
Và không đâu xa xôi, ngay tại Việt Nam thôi, những hành vi sai trái ấy cũng đâu đó hiện diện. Năm 2018, vụ gian lận điểm thi ở Hà Giang gây chấn động khi hàng trăm bài thi THPT Quốc gia bị can thiệp để nâng điểm. Toàn bộ điểm thi gian lận bị hủy và các trường đại học buộc phải thu hồi quyết định trúng tuyển của những thí sinh liên quan. Trước Tuyên Quang, tại Quảng Trị, cơ quan chức năng cũng đã điều tra một vụ việc liên quan đến nghi vấn làm lộ đề và truyền thông tin trong kỳ thi. Dù quy mô và tính chất mỗi vụ việc khác nhau, điểm chung là mọi nghi vấn đều đặt ra cùng một nỗi trăn trở: làm thế nào để xử lý sai phạm đủ nghiêm minh, nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi của những thí sinh trung thực?
Có lẽ quyết định cho 328 thí sinh tại Tuyên Quang thi lại đã là kết quả của nhiều ngày cân nhắc giữa các phương án khác nhau, để dung hòa hai yêu cầu vốn không dễ song hành: bảo vệ quyền lợi của những thí sinh trung thực và giữ gìn tính công bằng của cả một kỳ thi. Nhưng đây có lẽ cũng chỉ nên là lời giải cho một sự cố đã xảy ra, chứ khó có thể là đáp án lâu dài cho bài toán gian lận thi cử. Điều cần thiết hơn sau mỗi vụ việc vẫn phải là tiếp tục tăng cường trách nhiệm của những người tham gia vào kỳ thi và xây dựng chế tài đủ sức răn đe với mọi hành vi can thiệp vào kết quả.
Sau lần này, cũng cần nhìn nhận lại rằng: kỳ thi Trung học Phổ thông Quốc gia không chỉ là cột mốc đánh giá kiến thức sau 12 năm đèn sách. Nó còn là bài học đầu tiên về sự trung thực, trách nhiệm và tinh thần tôn trọng luật chơi trước khi bước vào một chặng đường mới của mỗi học sinh. Muốn học sinh tin rằng nỗ lực chân chính luôn được ghi nhận, người lớn chúng ta cũng phải là những người đầu tiên gìn giữ sự công bằng ấy.