Năm 2012, khi còn dùng Tumblr, tôi bắt gặp những câu thơ này:
Pylades: Tôi sẽ chăm sóc cậu.
Orestes: Việc ấy rất nhơ bẩn.
Pylades: Tôi không thấy bẩn. Chẳng bẩn chi nếu đó là cậu.
Khi ấy, tôi không biết Pylades là ai, Orestes là ai, cũng chẳng có kiến thức gì về những vở bi kịch Hy Lạp cổ đại. Tôi chỉ biết mình đã rung động trước những lời thoại được viết và dịch thật khéo léo. Chúng khiến tôi nhớ đến mẹ, người đã chăm sóc bố trong những ngày cuối cùng ông nằm liệt giường, chống chọi với bệnh ung thư.
Tôi không nhớ mình đã đọc đoạn thơ ấy bao nhiêu lần, hay có bao nhiêu người khác đã đăng lại nó trên Tumblr. Nhưng tôi nhớ cảm giác khi đọc. Đó là một cách nói về tình yêu mà tôi chưa từng nghĩ đến: thừa nhận rằng chăm sóc một người có thể là công việc nhọc nhằn, thậm chí tồi tệ, nhưng điều ấy chẳng có gì đáng ngại khi người cần được chăm sóc là người mình yêu.
Mười bốn năm sau, Anne Carson, người viết nên những lời ấy trong bản chuyển thể Orestes của Euripides, được trao giải Nobel Văn chương 2026.
Tôi đã biết thơ của bà từ trước khi biết tên bà. Và có lẽ, tôi không phải người duy nhất.
Gặp một nhà thơ trên Internet
Với những độc giả chủ động tìm đọc thơ đương đại, Anne Carson có thể đã là một cái tên quen thuộc từ lâu. Bà là nhà thơ, dịch giả, nhà tiểu luận và học giả kinh điển người Canada, từng dành nhiều năm nghiên cứu văn học Hy Lạp cổ đại. Nhưng với một thế hệ từng lớn lên cùng Tumblr, Instagram, Pinterest và những bảng trích dẫn trên Internet, Anne Carson có một con đường khác để đi vào đời sống.
Thơ của bà xuất hiện trên màn hình điện tử, bên cạnh những bức ảnh phim cũ, một khung hình từ bộ phim yêu thích hay vài dòng chữ được lưu lại lúc nửa đêm. Đôi khi, người ta chia sẻ những câu thơ mà không biết chúng đến từ một vở bi kịch Hy Lạp, một bản dịch của một văn bản tồn tại qua nhiều thế kỷ hay một cuốn sách được giới phê bình đánh giá cao. Có người chỉ nhớ một đoạn trích, có người lưu nó vào bộ sưu tập riêng, có người mang những lời ấy đi xăm lên da.
Những câu thơ của Anne Carson sống một đời sống riêng bên ngoài trang sách. Chúng được tách khỏi câu chuyện ban đầu, đặt vào những hoàn cảnh khác, rồi tìm thấy ý nghĩa mới trong trải nghiệm của mỗi người đọc.
Tôi không biết có bao nhiêu người đã gặp Anne Carson theo cách ấy. Nhưng tôi thích nghĩ rằng trong số những người từng lưu lại đoạn đối thoại giữa Pylades và Orestes, có người cũng đã nghĩ đến một người thân, một người bạn hay ai đó mà họ sẵn lòng chăm sóc, ngay cả khi điều ấy chẳng dễ dàng gì.
Chúng ta thường hình dung việc đọc thơ là một hành động có chủ đích: tìm đến một tác giả, chọn một tập thơ, lần theo những câu chữ và tìm hiểu thế giới mà người viết dựng nên. Internet đảo ngược trình tự ấy. Ta tình cờ gặp một câu thơ trước, rung động với nó trước, rồi mới lần tìm xem ai đã viết ra những lời ấy. Có khi phải mất nhiều năm, một dịp tình cờ hay một giải thưởng lớn, ta mới nhận ra cái tên mình vừa đọc trên báo chính là cái tên đã từng xuất hiện trên màn hình điện thoại từ rất lâu.
Từ những người xa xôi đến những cảm xúc gần gũi
Điều khiến tôi nhớ đến Anne Carson không chỉ là khả năng tìm ra những lời lẽ cô đọng cho những cảm xúc khó diễn đạt. Đó còn là cách bà đưa con người ra khỏi những hình dung có sẵn về họ.
Trong An Oresteia (2009), Anne Carson chuyển thể ba vở bi kịch của Aeschylus, Sophocles và Euripides. Những nhân vật thuộc về một thế giới thần thoại đầy bạo lực, thù hận và những món nợ máu được đặt vào thứ ngôn ngữ trực tiếp, đôi khi bất ngờ gần với cách con người nói chuyện ngày nay. Đoạn đối thoại giữa Pylades và Orestes là một ví dụ: giữa những biến cố khủng khiếp, tình bạn hiện lên qua một lời hứa giản dị, không cần giải thích dài dòng.
Đó cũng là một đặc điểm trong sự nghiệp của Anne Carson. Bà có thể dành nhiều năm nghiên cứu văn chương cổ điển, nhưng không chỉ để phục dựng một thế giới đã mất. Bà tìm trong những văn bản ấy những cảm xúc vẫn còn nguyên sức nặng, rồi thử nghiệm cách diễn đạt chúng bằng ngôn ngữ và hình thức của hiện tại.
Trong Autobiography of Red (1998), Anne Carson lấy cảm hứng từ thần thoại về Geryon, một quái vật đỏ có cánh bị người anh hùng Herakles đánh bại. Qua hình thức tiểu thuyết bằng thơ, Geryon trở thành một nhân vật trẻ tuổi phải đối diện với tình yêu, tổn thương và cảm giác khác biệt. Một câu chuyện có nguồn gốc từ thần thoại được chuyển thành hành trình tìm hiểu bản thân, nơi những điều khiến nhân vật trở nên khác biệt cũng là những điều làm nên con người anh.
Trong Nox (2010), bà tiếp cận một nỗi đau gần gũi hơn: cái chết của người anh trai Michael. Tác phẩm được tạo thành từ thư từ, ảnh chụp, ghi chép và những mảnh tư liệu, như thể người viết đang cố gắng lần lại dấu vết của một người thân mà mình không bao giờ có thể hiểu trọn vẹn. Anne Carson không cố làm cho sự mất mát trở nên dễ hiểu bằng một câu chuyện hoàn chỉnh. Những khoảng trống, những điều không thể khôi phục cũng được giữ lại.
Dù viết về các nhân vật thần thoại hay một người anh đã qua đời, Anne Carson dường như luôn quan tâm đến phần đời sống không thể nhìn thấy ngay từ bên ngoài. Một nhân vật không chỉ là anh hùng, quái vật hay nạn nhân trong câu chuyện được kể về họ. Một người thân không chỉ là những ký ức ta còn giữ được. Và một con người, dù được biết đến qua danh tiếng, vai trò hay những nhãn gọi của xã hội, vẫn luôn có một đời sống phức tạp hơn những gì người khác nhìn thấy.
Những gì còn lại sau một câu thơ
Có lẽ, đây là lý do tôi vẫn nhớ đoạn đối thoại trên Tumblr năm ấy. Tôi không biết câu chuyện của Orestes, cũng chưa từng đọc Euripides. Tôi chỉ nhìn thấy trong vài dòng ngắn ngủi ấy hình ảnh của mẹ mình.
Tôi nghĩ điều khiến Anne Carson trở nên đặc biệt nằm ở cách bà nhìn những con người đã bị thời gian, lịch sử hay danh tiếng đặt lên một bệ cao. Trong những trang viết về Leo Tolstoy, tình yêu ông dành cho vợ có thể trở thành một câu chuyện về sự thân mật và những phức tạp của đời sống hôn nhân. Khi viết về Stephen Hawking giảng dạy ở Tokyo, bà cũng có thể khiến một nhà vật lý lừng danh hiện lên qua một khoảnh khắc cụ thể, gần gũi. Những con người ấy không mất đi tầm vóc của mình khi bước ra khỏi chân dung vĩ nhân. Ngược lại, họ trở nên dễ đồng cảm hơn, bởi ta được nhìn thấy họ như những con người có đời sống riêng, những mối quan hệ và những khoảnh khắc không thể gói gọn trong thành tựu.
Có lẽ, đây cũng là điều Anne Carson tìm kiếm khi trở lại với thần thoại Hy Lạp: không chỉ kể lại câu chuyện về những anh hùng, mà còn lắng nghe những con người ẩn sau vai trò của họ. Một nhân vật không chỉ là anh hùng, quái vật hay nạn nhân trong câu chuyện được kể về họ. Một nhà khoa học không chỉ là những khám phá làm thay đổi thế giới. Và một người thân không chỉ là những ký ức ta còn giữ được. Có thể họ không biết hết những gì Anne Carson từng viết và từng quan sát, không biết bà đã nghiên cứu bao nhiêu văn bản cổ hay đã dành bao nhiêu năm giảng dạy. Nhưng họ tìm thấy trong ngôn từ của bà một điều gì đó đủ gần với trải nghiệm của mình để muốn giữ lại.
Anne Carson vừa nhận giải Nobel Văn chương. Với nhiều người, đây sẽ là dịp đầu tiên họ tìm hiểu bà là ai, đọc về những công trình nghiên cứu, những bản dịch và những tác phẩm đã làm nên sự nghiệp của bà. Với tôi, giải thưởng này giống như một cuộc gặp lại. Cái tên xuất hiện trên những dòng tin hôm nay thuộc về người đã từng khiến tôi dừng lại trước màn hình Tumblr từ mười bốn năm trước.
Tôi không biết liệu mình có thể gọi tên được hết những gì làm nên sức hấp dẫn của thơ Anne Carson hay không. Nhưng tôi biết có những câu chữ đã đến với mình trước cả khi mình hiểu chúng thuộc về ai. Chúng ở lại, không phải vì tôi hiểu hết những gì người viết muốn nói, mà vì tôi tìm thấy trong đó một phần đời sống của chính mình.
Và có lẽ, đó cũng là một cách thi vị để gặp một nhà thơ: từ một câu thơ tình cờ xuất hiện trên màn hình, một cảm xúc bất chợt được gọi tên, hay một người mình chợt nhớ đến khi đọc những dòng chữ xa lạ.
Ta đã biết một nhà thơ từ rất lâu trước khi biết rằng mình biết bà.