Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Sau nhiều thập kỷ khẳng định vị thế là một trong những trung tâm sản xuất hàng đầu thế giới, Việt Nam đang hướng đến những mục tiêu lớn hơn: đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, chỉ dòng vốn đầu tư hay dự án hạ tầng quy mô lớn sẽ không thể điều chỉnh được cả quá trình chuyển dịch, bởi điều này đòi hỏi yếu tố con người - một thế hệ đủ năng lực để thích ứng với biến động, làm chủ công nghệ mới và tự tin lãnh đạo trong môi trường đa văn hóa.
Câu chuyện chuyển dịch này cũng là bài toán mà ông Jamie Large (Giám đốc Ardingly College International Limited - ACIL) và bà Thảo Trịnh (Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Đầu tư Khôi Nguyên - KNI) đang cùng tìm lời giải. Một người làm việc trong lĩnh vực giáo dục, người còn lại hoạt động trong lĩnh vực đầu tư, và cả hai đang “bắt tay” để hiện thực hóa dự án Ardingly College Vietnam - trường nội trú chuẩn Anh quốc đầu tiên tại Việt Nam. Họ tin rằng giáo dục tương lai cần tạo ra những con người toàn diện, thay vì chỉ tạo ra những học sinh có thành tích học thuật xuất sắc.
Trong tập 398 của Vietnam Innovators, host Từ Ân đã có buổi trò chuyện cùng ông Jamie Large và bà Thảo Trịnh để trả lời câu hỏi: giáo dục cần thay đổi như thế nào để đồng hành cùng sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam? Đồng thời, họ cùng nhau chia sẻ về ý nghĩa của triết lý “Sẵn sàng cho thế giới đổi thay” (World Ready), vai trò của mô hình giáo dục nội trú, năng lực sử dụng AI, giáo dục nhân cách và bản sắc văn hóa để trang bị cho thế hệ công dân toàn cầu tiếp theo.
Chuẩn bị cho một tương lai “bất định”
Trong nhiều thập kỷ, hệ thống giáo dục Việt Nam là nền tảng quan trọng góp phần vào hành trình tăng trưởng kinh tế của đất nước. Những thế hệ lao động lành nghề, được đào tạo bài bản đã giúp đưa quốc gia trở thành trung tâm sản xuất hàng đầu Đông Nam Á. Tuy nhiên, với mục tiêu mới - trở thành quốc gia thu nhập cao, vận hành bằng đổi mới sáng tạo vào năm 2045, yêu cầu đối với nguồn nhân lực này cũng trở nên khắt khe hơn, buộc họ thay đổi nhanh chóng như cách công nghệ tái định hình nền kinh tế toàn cầu. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank), để duy trì bước chuyển dịch này, Việt Nam cần đầu tư vào chất lượng vốn con người và nuôi dưỡng năng lực đổi mới sáng tạo như một lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Điều này đặt ra một câu hỏi lớn: Giáo dục nên chuẩn bị hành trang gì cho học sinh khi tương lai ngày càng trở nên khó đoán?
Với ông Jamie Large, câu trả lời bắt đầu từ việc nhìn lại sứ mệnh cốt lõi của trường học. Thay vì chỉ tập trung truyền tải kiến thức, giáo dục cần nuôi dưỡng cho học sinh khả năng tư duy độc lập, thích ứng với thay đổi và một tinh thần không ngừng học hỏi ngay cả khi đã rời ghế nhà trường.
Không thể phủ nhận tầm quan trọng của kiến thức chuyên môn, tuy nhiên, để có được lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên mới, học sinh cần liên tục tích lũy các kỹ năng mềm. Một trong số đó là năng lực sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Khi các công cụ AI ngày càng phổ biến, câu hỏi không còn là “học sinh có nên dùng chúng hay không”, mà là “các em có thể sử dụng chúng một cách tư duy và tỉnh táo hay không”.
“Việc sử dụng AI một cách tỉnh táo là vô cùng quan trọng. Công nghệ hiển nhiên mang lại những lợi thế khổng lồ, nhưng chúng ta cần phát triển năng lực tư duy để người học làm chủ AI, chứ không bị AI chi phối” - ông Jamie Large.
Với KNI, đây chính là một trong những động lực thúc đẩy họ kết hợp với Ardingly College International Limited (ACIL) để đưa Ardingly College - một trường nội trú độc lập tại Vương quốc Anh được thành lập từ năm 1858 tại West Sussex, về Việt Nam. Dù “trường quốc tế” từ lâu thường được gắn liền với sự xa xỉ, cao cấp và dành cho giới tinh hoa, bà Thảo Trịnh tin rằng khi xã hội thay đổi, định nghĩa này cũng cần được nhìn nhận theo một cách mới.
Hơn cả thành tích học tập nổi bật, thế hệ trẻ ngày nay cần được bồi đắp thêm khả năng thích ứng, tinh thần tự lập, bản lĩnh, cũng như sự trưởng thành về cảm xúc - vốn là những năng lực cốt lõi, dù chúng hiếm khi được phản ánh trên bảng điểm.
Vậy nên, thay vì coi thành tích học thuật và giáo dục nhân cách là hai mục tiêu tách biệt, KNI và Ardingly College Việt Nam xem chúng là hai nửa không thể tách rời. Để chuẩn bị cho một nền kinh tế vận hành bằng đổi mới sáng tạo, học sinh không chỉ cần làm tốt các kỳ thi, mà còn phải biết cách đối diện, bình tĩnh và sẵn sàng học hỏi trong một thế giới không ngừng thay đổi.
Vậy nếu mục tiêu của giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn nuôi dưỡng con người, thì liệu những năng lực ấy có thực sự được hình thành trong giới hạn của một ngày lên lớp?
Những bài học giá trị nhất không kết thúc sau tiếng trống tan trường
Nếu khả năng thích ứng, sự bền bỉ và năng lực lãnh đạo là những kỹ năng định hình lực lượng lao động tương lai, thì việc nuôi dưỡng chúng đòi hỏi nhiều hơn một chương trình học thuật khắt khe. Đó cũng là trọng tâm trong triết lý giáo dục của Ardingly College Vietnam. Thay vì xem mô hình nội trú chỉ là nơi ăn, ở của học sinh, nhà trường coi đây là một hệ sinh thái học tập toàn diện - nơi việc học vẫn được tiếp diễn ngay cả khi tiết học chính khóa đã kết thúc.
Với ông Jamie Large, giá trị của giáo dục nội trú không nằm ở việc kéo dài giờ học trên lớp, mà ở việc mở rộng những cơ hội để học sinh trưởng thành trong đời sống thường nhật. Đó có thể là những lần cùng bạn bè giải quyết bất đồng, những dự án cần sự hợp tác giữa các nhóm, những trách nhiệm lãnh đạo đầu tiên hay đơn giản là việc học cách sống cùng những người có xuất thân, tính cách và quan điểm khác mình. Chính từ những trải nghiệm tưởng như nhỏ bé ấy, những phẩm chất khó đo đếm bằng điểm số mới dần được hình thành.
“Sự bền bỉ không được xây dựng một cách cực đoan hay đột ngột. Đó là một quá trình tịnh tiến… học sinh được bảo vệ, được nuôi dưỡng, nhưng cũng được đối mặt thử thách để các em có cơ hội phát triển mạnh mẽ nhất” - ông Jamie Large giải thích.
Triết lý này gắn liền với khái niệm “pastoral care” (chăm sóc và hỗ trợ học sinh) trong giáo dục nội trú Anh quốc. Khó để tìm được một từ tương đương hoàn toàn trong tiếng Việt, bởi pastoral care không chỉ hỗ trợ học tập hay quản lý học sinh, khái niệm này bao trùm cả sức khỏe tinh thần, sự phát triển cảm xúc, các mối quan hệ xã hội và hành trình trưởng thành của mỗi cá nhân.
Theo bà Thảo Trịnh, đây cũng là một trong những khía cạnh ngày càng quan trọng trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng.
Thay vì chỉ chú trọng vào kết quả học tập, trọng tâm được mở rộng sang những năng lực mà nhiều nhà tuyển dụng và ngày càng nhiều nhà giáo dục xem là thiết yếu: khả năng điều tiết cảm xúc, giao tiếp hiệu quả, hợp tác, đồng cảm và hiểu rõ bản thân. Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy xu hướng tương tự. Tổ chức CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning), đơn vị tiên phong trong lĩnh vực giáo dục cảm xúc – xã hội, cũng cho rằng các năng lực này không chỉ góp phần cải thiện thành tích học tập mà còn tác động tích cực đến sức khỏe tinh thần, chất lượng các mối quan hệ và khả năng thành công lâu dài trong sự nghiệp.
Chính nhận thức đó đã ảnh hưởng đến tầm nhìn của KNI đối với Ardingly College Vietnam. KNI không “nhập khẩu” một truyền thống giáo dục Anh quốc, họ mong muốn tạo ra một môi trường nơi học sinh có đủ không gian để kết nối, phát triển sự tự tin, học hỏi từ nhiều nền văn hóa khác nhau và khám phá chính bản thân mình, không chỉ với tư cách người học, mà là một cá nhân.
Triết lý này cũng lý giải vì sao nhà trường lựa chọn Lào Cai làm nơi đặt cơ sở. Thoạt nhìn, đây có thể là một lựa chọn khác thường đối với “trường nội trú Anh quốc đầu tiên tại Việt Nam”. Tuy nhiên, KNI và Ardingly lại ưu tiên nơi này, bởi với họ, cảnh quan thiên nhiên xung quanh chính là một phần của trải nghiệm giáo dục.
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng môi trường tự nhiên có thể đóng vai trò tích cực trong quá trình phát triển của trẻ em. Một nghiên cứu từ Đại học Illinois (Mỹ) chỉ ra rằng việc dành thời gian trong không gian xanh có thể cải thiện sự tập trung, giảm mệt mỏi tinh thần và hỗ trợ phát triển nhận thức của trẻ.
Suy cho cùng, nếu lớp học giúp học sinh biết mình cần học điều gì, thì những trải nghiệm ngoài giảng đường mới chính là yếu tố giúp họ biết mình trở thành người như thế nào. Đó cũng là điều KNI và Ardingly College Vietnam theo đuổi. Bởi trong một thế giới nơi tri thức ngày càng dễ tiếp cận, giá trị bền vững của giáo dục có lẽ không chỉ nằm ở những gì học sinh biết, mà còn ở con người các em trở thành sau 12 năm đèn sách.
Bước ra thế giới, nhưng không rời xa cội nguồn
“Công dân toàn cầu” từ lâu đã trở thành mục tiêu của nhiều mô hình giáo dục quốc tế. Tuy nhiên, với KNI và Ardingly College Vietnam, điều đó chưa bao giờ đồng nghĩa với việc đánh đổi bản sắc để hội nhập. Trái lại, càng bước ra thế giới, mỗi học sinh càng cần một điểm tựa đủ vững, đủ để cởi mở đón nhận những khác biệt mà vẫn luôn biết mình là ai.
Theo bà Thảo Trịnh, đó là một trong những giá trị cốt lõi mà giáo dục cần gìn giữ trong bối cảnh toàn cầu hóa. Học sinh hôm nay có thể sử dụng nhiều ngôn ngữ, đi du học hay làm việc trong môi trường đa văn hóa, nhưng những trải nghiệm này nên làm bồi đắp thêm, chứ không phải thay thế sợi dây kết nối của các em với văn hóa cội nguồn.
“Các em có thể giao tiếp bằng tiếng Anh, tiếng Trung hay nhiều ngôn ngữ khác. Các em có thể được đi đây đi đó, hiểu biết nhiều nền văn hóa, nhưng điều quan trọng nhất là biết giữ gìn bản sắc: quốc tịch, ngôn ngữ, lịch sử của dân tộc mình” - bà Thảo Trịnh nhấn mạnh.
Triết lý đó được phản ánh rõ nét trong cách Ardingly College Việt Nam thiết kế chương trình giáo dục. Bên cạnh việc phát triển năng lực học thuật và kỹ năng lãnh đạo, học sinh vẫn được học tiếng Việt, tìm hiểu lịch sử, địa lý và những giá trị văn hóa của dân tộc, đồng thời duy trì các hoạt động gắn với những dịp lễ truyền thống như Tết Nguyên đán hay Tết Trung thu. Mục đích không chỉ là bảo tồn những giá trị của quá khứ, nhưng quan trọng hơn, đó là cách để học sinh hiểu rằng bản sắc văn hóa dân tộc và tư duy toàn cầu không phải hai lựa chọn đối lập, mà có thể song hành và bổ trợ cho nhau.
“Một phần quan trọng của giáo dục là giúp học sinh học cách sống cùng người khác. Các em cần hiểu mình kết nối với thế giới xung quanh như thế nào, biết đồng hành với những người khác mình và xem sự khác biệt là điều đáng để học hỏi, thay vì e ngại” - ông Jamie Large chia sẻ.
Điều thú vị là hai vị khách mời đã tiếp cận triết lý này từ những góc nhìn khác nhau. Một người dành nhiều thập kỷ gắn bó với hệ thống giáo dục nội trú Anh quốc, người còn lại nhìn giáo dục từ góc độ của một nhà đầu tư, với mối quan tâm về năng lực cạnh tranh dài hạn của Việt Nam. Tuy nhiên, họ lại “gặp nhau” ở một niềm tin chung: đào tạo nên những thế hệ học sinh có năng lực cạnh tranh toàn cầu suy cho cùng chính là câu chuyện của việc bồi dưỡng nhân cách.
Và có lẽ, không cách diễn đạt nào cô đọng hơn hai hình ảnh mà mỗi bên cùng lựa chọn:
- Với KNI, đó là “rễ và cánh” (roots and wings) - nơi neo giữ học sinh với cội nguồn dân tộc và tiếp thêm sức mạnh để các em sải cánh vươn xa.
- Với Ardingly College, đó là biểu tượng chim bồ nông - loài chim có thể bay đi rất xa nhưng luôn biết đường để trở về tổ.
Dù được diễn giải bằng những cách khác nhau, cả hai đều cùng nhấn mạnh một thông điệp: càng hiểu rõ nơi mình thuộc về, con người càng có đủ tự tin để bước ra thế giới.
Khi nhắc đến tương lai của giáo dục, người ta thường nói về AI, công nghệ, các ngành công nghiệp mới nổi hay những kỹ năng mà thị trường lao động sẽ cần trong 10 - 20 năm tới. Tất nhiên, đổi mới sáng tạo luôn bắt đầu từ công nghệ, nhưng để đổi mới và sáng tạo, điều cần được đầu tư trước tiên vẫn là con người.
Một nền giáo dục hướng đến tương lai cần đặt trọng tâm giáo dục nên những người trẻ luôn hiếu kỳ với thế giới xung quanh, vững vàng về bản sắc văn hóa - những người sẵn sàng để thành công trong một thế giới không ngừng biến động và cũng sẵn sàng để định hình chính thế giới đó.