Dù chung một khởi nguồn là lòng từ bi hướng về những kiếp nhân sinh bơ vơ, nhưng mâm cúng ở ba miền Bắc – Trung – Nam lại mang những gam màu hoàn toàn khác biệt. Phía sau bát cháo hoa mộc mạc của miền Bắc, sự chỉn chu của miền Trung hay mâm heo quay đa sắc của miền Nam chính là tấm gương phản chiếu chân thực nhất về lịch sử, lối sống và tính cách của từng vùng miền.
Vì sao tháng 7 là tháng cô hồn?
Có bao giờ bạn bước ra ngõ vào những buổi chiều tháng 7 Âm lịch, ngửi thấy mùi nhang trầm thoang thoảng trong gió, và nhìn thấy những đốm lửa hóa vàng cháy bập bùng góc phố? Đó là lúc nghi lễ cúng cô hồn (hay cúng thí thực) đang diễn ra.
Theo quan niệm dân gian, từ mùng 2 đến rằm tháng 7 Âm lịch là thời điểm Quỷ Môn Quan mở cửa, cho phép những vong linh không nơi nương tựa, không người thờ cúng được trở lại dương gian.
Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, nghi thức này vẫn được duy trì bền bỉ từ thành thị đến nông thôn, tựa như một trạm dừng chân ấm áp mà người sống dành cho người đã khuất. Nhưng để hiểu trọn vẹn nghi lễ này, chúng ta cần tìm về lịch sử Phật giáo và tín ngưỡng dân gian từ ngàn xưa.
Nghi lễ của sự từ bi
Lễ cúng cô hồn có sự pha trộn hài hòa giữa Đạo Phật và tín ngưỡng bản địa. Theo điển tích Phật giáo về Ngạ quỷ Diệm Khẩu, Tôn giả A Nan Đà từng gặp một con ngạ quỷ (quỷ đói) thân hình gầy gò, cổ họng nhỏ như cây kim nhưng miệng lại bốc lửa phừng phừng.
Quỷ báo rằng A Nan Đà sắp phải chịu kiếp ngạ quỷ, trừ khi ông bố thí thức ăn cho hằng hà sa số dạ xoa và quỷ đói. Từ sự kiện này, Đức Phật đã dạy Đức A Nan bài chú "Cứu bạt diệm khẩu ngạ quỷ Đà La Ni" để phân phát thức ăn, giúp các vong linh được no đủ và siêu thoát.
Vượt ra khỏi những điển tích, cách người Việt thực hành nghi lễ này cũng tuân theo những quy chuẩn mang đậm triết lý âm dương. Lễ cúng thường được cử hành vào những buổi chiều muộn hoặc lúc chạng vạng tối, diễn ra rải rác từ mùng 2 đến trước 12 giờ trưa ngày 15 tháng 7 Âm lịch.
Dân gian quan niệm rằng, ánh nắng ban ngày mang dương khí quá mạnh sẽ khiến các linh hồn yếu ớt bị tổn thương, nên chỉ khi bóng hoàng hôn buông xuống, họ mới có thể thuận lợi tụ lại để thụ lộc.
Quy trình cúng cũng được thực hiện với sự cẩn trọng tuyệt đối: mâm cúng luôn dọn ở ngoài sân, trước ngõ chứ không bao giờ được đặt trong nhà để tránh việc "rước vong" vào gia cư.
Sau khi dâng hương và đọc văn khấn, nghi lễ khép lại bằng việc hóa vàng mã và rải đều bát gạo, đĩa muối ra bốn phương tám hướng. Nắm gạo, hạt muối vung lên giữa sương chiều vừa là sự bố thí cuối cùng, vừa là lời chào tiễn biệt nhẹ nhàng, dặn dò các vong linh đã no đủ hãy tiếp tục lên đường, đừng nán lại quấy nhiễu chốn dương gian.
Từ điển tích đến thực hành, có thể thấy đây không phải là sự "hối lộ" thần linh để cầu vinh hoa phú quý, mà thuần túy là hành động mang tính nhân đạo. Cúng cô hồn chính là cách người Việt tự nhắc nhở nhau về đạo lý sẻ chia, xót thương cho những kiếp người "bất đắc kỳ tử", những linh hồn lang thang cơ nhỡ, và răn dạy con người sống hướng thiện để gieo những hạt mầm tốt lành cho hiện tại.
Nét đặc trưng của mâm cúng từng vùng miền
Tuy chung một gốc rễ, nhưng khi đi dọc theo chiều dài đất nước, mâm cúng cô hồn lại biến thiên đa dạng, mang đậm dấu ấn của từng vùng địa lý.
Tại miền Bắc, mâm cúng chúng sinh đề cao sự thanh tịnh, giản dị và mộc mạc. Người Bắc kiêng cúng đồ mặn cho cô hồn vì sợ khơi dậy "tham, sân, si" của các vong linh. Món ăn mang tính biểu tượng và tuyệt đối không thể thiếu là cháo hoa (cháo trắng nấu loãng). Dân gian lý giải rằng các linh hồn mang nghiệp chướng có thực quản vô cùng nhỏ hẹp, chỉ có thể húp được cháo loãng.
Bên cạnh bát cháo, mâm cúng thường có thêm bỏng ngô, khoai lang luộc, sắn luộc, bánh đa, kẹo dồi, tiền lẻ và nước lã. Những sản vật đồng quê rẻ tiền nhưng ấm áp này chính là hơi thở của nền văn minh lúa nước, phản ánh sự mộc mạc của làng quê Bắc Bộ.
Tiến vào miền Trung, đặc biệt là khu vực Huế, lễ cúng lại khoác lên mình sự tinh tế và đậm chất nghi lễ. Chịu ảnh hưởng từ văn hóa cung đình và tín ngưỡng Phật giáo bám rễ sâu sắc, người miền Trung sắp xếp mâm cúng rất tỉ mỉ, tạo hình hoa sen từ xôi chè, bánh phu thê, bánh ít.
Điểm nhấn của miền Trung nằm ở vàng mã. Không chỉ là tiền giấy, họ chuẩn bị hàng loạt "áo quần", giày dép, nón lá bằng giấy được cắt dán tinh xảo. Lễ cúng thường được cử hành rất trang nghiêm, đôi khi có sự hiện diện của các bậc cao niên am hiểu kinh kệ để tụng niệm, rải gạo muối một cách bài bản nhất.
Trái ngược với sự mộc mạc của miền Bắc hay tĩnh lặng của miền Trung, miền Nam biến lễ cúng cô hồn thành một sự kiện nhộn nhịp, hào sảng. Mâm cúng ở đây cực kỳ thịnh soạn với các món mặn như heo quay nguyên con, gà luộc, bánh trái đắt tiền và những khúc mía ghim (dành cho vong linh làm gậy chống).
Đặc biệt, miền Nam có tục "giật cô hồn". Khác với tâm lý sợ vong linh nán lại, người phương Nam tin rằng mâm cúng càng có nhiều người "giật" lộc thì gia chủ càng gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt và xua tan mọi xui rủi.
Mâm cúng nói gì về lối sống của người Việt 3 miền?
Nhìn vào mâm cúng tháng 7, ta không chỉ thấy những sản vật hữu hình được dâng lên từ đất mẹ, mà còn được chạm vào tầng sâu nhất trong tâm hồn và lối sống của người Việt dọc theo dáng hình chữ S.
Ở miền Bắc, vùng đất ngàn năm văn hiến, mâm cúng hiện lên như một nốt trầm sâu lắng.
Hướng mắt về khúc ruột miền Trung, mâm cúng ở đây vượt lên trên một nghi thức thông thường, trở thành một cuộc đối thoại miên viễn, ân tình giữa hai bờ sinh tử.
Và rồi khi bước vào mảnh đất phương Nam, mâm cúng lại bừng lên sắc màu hoành tráng, hào sảng. Chú heo quay đỏ au cùng tục "giật cô hồn" rộn rã tiếng cười chính là cách họ xua đi những điều kém may mắn để tạo nên một lễ hội sẻ chia chan chứa tình người.
Ba miền đất nước, ba nếp sống, ba cách bày tỏ lòng từ bi nhưng lại hòa chung vào một dòng chảy nhân văn bất tận. Dù là bát cháo hoa thanh đạm hay mâm cỗ mặn linh đình, tất cả đều đang hòa chung một khúc ca về tính nhân đạo, về đạo lý thương người như thể thương thân.
Từng nét đặc trưng cứ thế cùng tồn tại tựa những sợi chỉ màu rực rỡ đan dệt nên một nền văn hóa tâm linh Việt Nam muôn màu, bao dung và gắn kết bền chặt qua lớp lớp thời gian.