Chuyện gì đã xảy ra?
Từ ngày 27/12/2025 đến ngày 26/01/2026, một bệnh viện ở Tây Bengal, miền Đông Ấn Độ đã ghi nhận 5 trường hợp có nguy cơ mắc bệnh do virus Nipah, trong đó có 2 trường hợp dương tính, theo thông tin từ Bộ Y tế cung cấp. Truyền thông Pakistan cũng cho biết, hiện có hơn 100 người tiếp xúc gần đang bị theo dõi, cách ly vì lo ngại lây lan.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), virus Nipah truyền bệnh từ động vật sang người qua thực phẩm (trái cây hoặc thịt) bị nhiễm virus hoặc trực tiếp từ người sang người. Loại virus này được phát hiện lần đầu vào năm 1999 tại các căn hộ chăn nuôi lợn ở Malaysia. Đến năm 2001, bệnh do virus Nipah được ghi nhận ở người tại Bangladesh và sau đó ghi nhận tại Ấn Độ.
Hiện tại, Việt Nam không ghi nhận trường hợp dương tính với virus Nipah. Tuy vậy, virus này vẫn khiến giới chuyên môn đặc biệt cảnh giác do hội tụ nhiều yếu tố rủi ro:
- Khả năng lây truyền từ người sang người khi tiếp xúc gần.
- Tỷ lệ tử vong cao (dao động từ 40–75% trong các đợt bùng phát trước).
- Chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu. Một số vaccine tiềm năng đang thử nghiệm lâm sàng và có thể mất vài năm trước khi được phân phối rộng rãi.
Thực tế, các ổ dịch Nipah trong quá khứ thường khởi phát với số ca hạn chế trong bệnh viện hoặc cộng đồng nhỏ, nhưng có nguy cơ lan rộng nếu việc phát hiện, cách ly và kiểm soát lây nhiễm không được thực hiện kịp thời. Việc một số ca nghi nhiễm gần đây tại Ấn Độ liên quan đến nhân viên y tế cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lây nhiễm chéo trong môi trường chăm sóc y tế, vốn là kịch bản từng xảy ra trong các đợt bùng phát trước tại Nam Á.
Bệnh do virus Nipah gây ra nguy hiểm ra sao?
Virus Nipah gây ra nhiều loại bệnh khác nhau, từ nhiễm trùng không triệu chứng đến bệnh hô hấp cấp tính và viêm não gây tử vong. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), các triệu chứng khá mơ hồ và dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh thông thường khác, việc chẩn đoán virus Nipah được xem là một thách thức lớn với các cơ sở y tế, vì thường cần phải dựa vào xét nghiệm chuyên sâu, đặc biệt là xét nghiệm PCR hoặc huyết thanh học.
Một số biểu hiện lâm sàng ở người:
Giai đoạn đầu không đặc hiệu: Ban đầu, người nhiễm virus Nipah hầu như không biểu hiện bất kỳ triệu chứng rõ rệt nào. Điều này khiến cho việc phát hiện sớm và cách ly bệnh nhân trở nên khó khăn.
Triệu chứng giống cúm: Sau giai đoạn ủ bệnh, bệnh nhân bắt đầu xuất hiện các biểu hiện tương tự cúm, bao gồm:
- Đau họng
- Đau đầu dữ dội
- Đau cơ toàn thân
- Nôn mửa
- Một số trường hợp có thể tiến triển nặng hơn, dẫn đến các bệnh lý hô hấp cấp tính.
Biến chứng thần kinh nghiêm trọng: Các dấu hiệu thần kinh thường là dấu hiệu báo động về sự tiến triển nặng của bệnh và xuất hiện sau vài ngày đến vài tuần kể từ khi phát bệnh. Các biểu hiện này bao gồm:
- Rối loạn ý thức (lú lẫn, mất định hướng)
- Co giật
- Hôn mê
Nguy cơ tử vong do viêm não: Biến chứng nghiêm trọng và điển hình nhất của bệnh Nipah là viêm não cấp tính. Tình trạng viêm nhiễm lan rộng đến não có thể gây tổn thương thần kinh không hồi phục và dẫn đến tử vong. Tỷ lệ tử vong của bệnh Nipah được ghi nhận là rất cao, dao động từ 40% đến 75%, tùy thuộc vào khu vực xảy ra dịch bệnh và khả năng tiếp cận chăm sóc y tế.
Không chỉ gây bệnh nguy hiểm ở người, virus Nipah còn có thể gây tổn thất nặng nề cho ngành chăn nuôi gia súc, đặc biệt là chăn nuôi lợn. Trong đàn lợn, virus có thể lây lan nhanh chóng, dẫn đến các triệu chứng hô hấp và thần kinh, làm tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong ở vật nuôi. Do đó, sự bùng phát dịch Nipah còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh lương thực và thương mại quốc tế.
Ngoài Nipah, còn có các loại virus viêm não nào khác?
Virus gây viêm não ở người không chỉ có Nipah, mà còn rất nhiều tác nhân khác thuộc các họ virus khác nhau. Một số loại virus đã có ghi nhận ca bệnh ở Việt Nam gồm có:
Viêm màng não do vi khuẩn Hib
Vi khuẩn HI có 6 týp, trong đó týp b (Hib) là nguyên nhân gây ra tới 90% các trường hợp nhiễm khuẩn nặng, bao gồm viêm màng não. Các bệnh này tiến triển rất nhanh và có thể dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Hiện nay, Việt Nam đã có vaccine phòng Hib cho trẻ nhỏ, được tích hợp với các loại vaccine phòng bệnh khác (vaccine 5 trong 1 hoặc 6 trong 1).
Viêm não Nhật Bản do virus JEV
Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm do virus JEV gây ra. Bệnh truyền nhiễm sang người qua vết muỗi đốt có chứa mầm bệnh từ gia súc và động vật hoang dã. Do đó, viêm não Nhật Bản được xem là bệnh có ổ dịch tự nhiên phổ biến ở mọi nơi. Hiện nay đã có vaccine phòng bệnh cho loại này, được khuyến cáo tiêm cho trẻ từ 9-12 tháng tuổi trở lên.
Viêm não do virus Herpes
Virus Herpes xâm nhập vào cơ thể qua đường niêm mạc, sau đó di chuyển trực tiếp đến não và gây viêm não. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể để lại nhiều biến chứng nghiêm trọng như tăng tiết nước bọt, vã mồ hôi, khó nói, rối loạn chức năng trí tuệ và gây tổn thương thần kinh kéo dài. Đây là dạng viêm não do virus hiếm hoi có thuốc điều trị đặc hiệu.
Như vậy, hầu hết các bệnh viêm não nguy hiểm do vi khuẩn, virus gây ra đã có vaccine hoặc thuốc điều trị đặc hiệu. Tuy nhiên, với các bệnh do virus Nipah, chúng ta chỉ có thể phòng tránh.
Chúng ta cần làm gì để phòng tránh nhiễm virus Nipah?
Theo khuyến cáo từ Bộ Y tế Việt Nam và Ấn Độ, chúng ta nên chủ động phòng, chống bệnh do virus Nipah thông qua các biện pháp:
- Hạn chế đến khu vực có dịch và tiếp xúc với người có nguy cơ hoặc đang nhiễm bệnh. Sau khi trở về từ vùng dịch, nếu trong vòng 14 ngày xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn, chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn hoặc co giật, bạn cần đến ngay cơ sở y tế và khai báo đầy đủ tiền sử dịch tễ.
- Người chăm sóc bệnh nhân cần đeo khẩu trang, găng tay, sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân và rửa tay sạch sau tiếp xúc.
- Thực hiện “ăn chín, uống sôi”: Rửa sạch, gọt vỏ trái cây trước khi ăn, Ngoài ra, bạn cần tránh sử dụng trái cây bị động vật (dơi, chim) cắn hoặc gặm nhấm hoặc nhựa cây tươi (cây thốt nốt, cây dừa).
- Tránh tiếp xúc gần hoặc ăn các động vật có nguy cơ lây truyền virus như dơi ăn quả.
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi tiếp xúc hoặc giết mổ động vật.
Ngoài các biện pháp phòng ngừa từ cá nhân, cơ quan chức năng ở nhiều nước cũng đã tăng cường giám sát và kiểm tra y tế để ngăn nguy cơ lây lan từ khu vực có ca bệnh. Sau khi Ấn Độ thông báo các ca nghi nhiễm và xác nhận tại bang Tây Bengal, nhiều quốc gia châu Á phục hồi các biện pháp giống như thời COVID-19 đối với hành khách đến từ vùng dịch hoặc có lịch trình đi qua Ấn Độ. Ở Nepal, các trạm kiểm tra y tế tại sân bay Kathmandu và các cửa khẩu đường bộ với Ấn Độ đã được tăng cường để giám sát hành khách xuất nhập cảnh.
Ở Thái Lan, các điểm kiểm dịch y tế tại các sân bay quốc tế như Suvarnabhumi, Don Mueang và Phuket đã tiến hành sàng lọc sức khỏe hành khách, kiểm tra thân nhiệt, khai báo y tế và yêu cầu theo dõi triệu chứng; những người có dấu hiệu nghi ngờ có thể được cách ly và chuyển đến cơ sở y tế để đánh giá thêm.
Đài Loan đang xem xét xếp virus Nipah vào danh sách bệnh truyền nhiễm phải báo cáo bắt buộc, nhằm đảm bảo phản ứng nhanh nếu có trường hợp nghi ngờ xuất hiện. Các cơ quan y tế nhấn mạnh rằng các biện pháp này là phòng ngừa sớm để phát hiện dấu hiệu bệnh ngay khi hành khách nhập cảnh và hạn chế lây lan sang cộng đồng.
Tại TP. Hồ Chí Minh, Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (HCDC) đã tăng cường giám sát hành khách nhập cảnh, đặc biệt là những người đi về từ khu vực có dịch, bằng việc theo dõi thân nhiệt và dấu hiệu bệnh ngay tại cửa khẩu để phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ và cách ly kịp thời.
