Những cây chè già hơn cả ký ức
Để đến được những cây chè hơn 300 tuổi trên Hà Giang, chúng ta phải đi qua con đường đất đỏ trơn trượt, lên độ cao hơn 1.500 mét, nơi sương mù ôm lấy núi non từ sáng đến chiều.
Không có biển báo chỉ đường hay cổng chào du lịch. Chỉ có rừng già chen chúc và những thân chè mọc lên từ lòng đất bazan đỏ au, tán lá xòe ra giữa không gian ẩm ướt, lấp lánh sương đọng.
Đây không phải là những đồi chè bạn vẫn thấy trên ảnh quảng cáo với những hàng cây được cắt tỉa gọn gàng, thẳng tắp như lược chải qua sườn đồi. Cây chè Shan Tuyết ở đây mọc tự nhiên, xen kẽ giữa các loài cây rừng khác. Rễ của chúng ăn sâu xuống lòng đất hàng mét, tìm nước và khoáng chất từ những khe đá tồn tại lâu hơn cả tuổi đời của nhiều thế hệ người.
Có cây đã đứng đó hai trăm, ba trăm năm. Chúng không biết mình được gọi là "cổ thụ". Chúng chỉ biết mình là cây chè, và mùa xuân đến thì đâm chồi.
Người Dao, người Mông sống quanh những đồi chè này không "sở hữu" chúng theo cách một doanh nghiệp nông nghiệp sở hữu đất. Họ đến khi trời se lạnh, hái những búp trà non còn ngậm sương, mang về phơi trên những chiếc mâm tre đặt cạnh bếp lửa.
Chè không phải cây công nghiệp. Chè là một phần của hệ sinh thái mà con người ở đó chỉ là một loài sinh vật nữa, không hơn, không kém.
Một bát trà mang hương của rừng
Vị của trà từ những cây này không giống bất kỳ loại trà nào bạn từng uống nếu quen với trà túi lọc hay trà đóng chai.
Nước trà đầu tiên có vị chát thanh, lan nhẹ trên đầu lưỡi. Đợi vài giây, một hậu ngọt dị dần từ cổ họng trở lại, kéo dài đến tận hơi thở tiếp theo. Mùi không phải hương liệu thêm vào, mà là mùi của đất ẩm, của lá rừng mục, của sương sớm bốc hơi trên tán cây.
Người bản địa pha trà bằng bát sứ thô, không có ấm trà tử sa cầu kỳ, không có nghi thức gõ chén hay xoay ấm. Họ đun nước trên bếp củi, rót trà vào bát, ngồi xổm hoặc ngồi trên chiếc ghế đẩu gỗ, mời khách bên ánh lửa bập bùng. Trà ở đây không phải để biểu diễn. Trà để uống khi trời lạnh, để tỉnh táo khi xuống núi, để mời khách đến từ xa khi không có gì khác ngoài bát nước nóng và câu chuyện.
Chính vì thế, trà Việt Nam, hay ít nhất là loại trà mọc giữa rừng Hà Giang, rất khó để kể cho người ngoài nghe. Thức trà này không có kịch bản, không có dụng cụ riêng để nhận diện. Không có tên gọi nào trong tiếng Anh hay tiếng Nhật có thể gói gọn trọn vẹn cái cách mà một bát trà được pha bên bếp lửa của người Dao lúc bình minh. Trà ở đây ngon vì sự thật thà giản dị.
Hai góc nhìn, một câu chuyện về trà Việt
Nguyễn Sơn Tùng hiểu điều này hơn ai hết. Anh là nhiếp ảnh gia người Việt, từng sống và học nghệ thuật ở Nhật Bản, rồi quay về. Khi Tùng lên Hà Giang, anh không mang theo ý định "quảng bá văn hóa trà Việt Nam" hay "nâng tầm di sản". Anh chỉ mang theo máy ảnh và sự thân thuộc của một người con đất Việt đang nhìn lại thứ mà mình có thể đã bỏ quên: những cây chè mà ông bà anh có thể đã từng uống, nhưng không ai từng chụp ảnh cho chúng.
Tùng chụp những đường nét thô ráp trên thân cây. Chụp bóng của người phụ nữ Dao đội gùi lướt qua tán chè. Chụp sương mù cuộn trên đỉnh đồi lúc bình minh, khi ánh sáng chưa kịp xuyên qua mây. Anh không tìm kiếm những khung hình ngoạn mục, mà kiên nhẫn chờ những khoảnh khắc đời thường nhất, bởi chính chúng mới kể được câu chuyện về vùng chè và những con người đã sống cùng cây chè qua nhiều thế hệ.
Còn Tinh thì đến Hà Giang bằng con mắt của người ngoài. Một thương hiệu trà Việt Nam do người Nhật sáng lập, họ tìm kiếm và cung cấp những sản phẩm trà từ các vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Họ không đến để dạy ai cách pha trà theo văn hóa trà Nhật Bản. Họ đến để tìm hiểu điều gì đã tạo nên những cây chè ấy: vì sao chúng có thể sống hàng trăm năm giữa rừng, vì sao con người gần như không can thiệp vào cách chúng sinh trưởng, và điều gì khiến một chén trà từ đây mang theo nhiều hơn hương vị của lá chè.
Tinh đã đi lại Hà Giang nhiều năm. Họ ngồi trong nhà sàn, ăn cơm với người dân, uống trà bằng bát sứ thô giống như mọi người. Sự kiên nhẫn đó không phải của một nhà đầu tư tìm nguồn hàng. Nó giống như sự kiên nhẫn của một người đang học một ngôn ngữ mới không bằng từ điển, mà bằng việc lắng nghe và hòa vào cuộc sống bản địa.
Khi Tùng và Tinh gặp nhau trên những đồi chè Hà Giang, không hẹn mà cả hai đều bị cuốn hút bởi cùng một điều: những cây chè này đáng được nhìn thấy đúng cách, qua ánh sáng, bóng tối, sương mù và khoảnh khắc.
Triển lãm "Echoes of Life — Tea from Vietnam": Cây gậy chuyền của sự sống
Tháng 8 này, 32 bức ảnh từ hành trình đó sẽ được treo lên tường tại Kosha Kosha Akihabara, Tokyo. Triển lãm mang tên Echoes of Life — Tea from Vietnam, hay trong tiếng Nhật là いのちのバトン (Gậy chuyền của sự sống). Cái tên gợi lên hành trình mà sự sống được tiếp nối từ thiên nhiên đến con người, để mỗi chén trà không chỉ là một sản phẩm, mà là món quà của thiên nhiên được hình thành từ rừng, đất, mưa và những thế hệ đã sống cùng cây chè.
Không một bức ảnh nào trong số đó có chú thích dài dòng giải thích về lịch sử trà Việt Nam. Ban tổ chức sắp xếp 32 tác phẩm theo một dòng chảy tự nhiên: từ cây chè trên núi, đến bàn tay chế biến, đến bát trà bốc khói, và cuối cùng là khuôn mặt người uống. Khách tham quan sẽ đi qua triển lãm như đi qua một vùng đất, không phải như đọc một cuốn sách giáo khoa.
Bên cạnh không gian trưng bày, triển lãm còn tổ chức nhiều hoạt động dành cho khách tham quan.
Ngày 8/8 sẽ diễn ra buổi trò chuyện cùng Not For, nơi các nhà thiết kế Nhật Bản chia sẻ góc nhìn về văn hóa trà Việt Nam và cách xây dựng thương hiệu từ những giá trị bản địa.
Đến ngày 22/8, khách tham quan có thể tham gia buổi nếm thử trà Việt Nam và trà Nepal do Tinh phối hợp cùng Chiyaba tổ chức.
Ngày 24/8 là sự kiện Tea Gastronomy cùng bếp trưởng từ nhà hàng Kokyu - nơi theo đuổi triết lý "Tea × Gastronomy", để khám phá cách trà và ẩm thực có thể nâng tầm lẫn nhau.
Sau khi kết thúc tại Tokyo, triển lãm dự kiến sẽ tiếp tục hành trình đến TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, mang những câu chuyện từ vùng chè Hà Giang trở về với chính khán giả Việt Nam.
Hành trình sẽ tiếp tục về Việt Nam
Một điểm đặc biệt: tại triển lãm có một bức tường phản hồi, nơi khách tham quan có thể viết lại cảm nhận của mình. Những dòng chữ đó sẽ không ở lại Tokyo. Chúng sẽ được mang theo triển lãm khi di chuyển đến TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội trong thời gian tới. Câu chuyện về trà Việt Nam, lần đầu tiên, không chỉ được kể bằng ảnh, mà còn được tiếp nối bằng chính giọng nói của những người xem.
Triển lãm mở cửa từ ngày 5 đến 29 tháng 8 năm 2026, tại tầng 5, Kosha Kosha Akihabara, Tokyo. Giờ mở cửa từ 10:00 đến 18:00, miễn phí vào cửa. Sau Tokyo, triển lãm sẽ tiếp tục hành trình về Việt Nam.
Nếu bạn chưa từng biết cây chè Việt Nam mọc như thế nào, đây là lần đầu tiên có người đủ kiên nhẫn để đứng nhìn và chụp lại để bạn không cần trèo đèo lội suối cũng được chiêm ngưỡng.