Nếu có dư năm phút một ngày… bạn sẽ làm gì?
Một buổi trưa cuối tuần, dậy muộn, tôi ăn bữa sáng lúc 11:30, cùng lúc với bữa trưa của bà ngoại. Mẹ chuẩn bị món cơm tấm: thịt nướng trong nồi chiên không dầu, dưa leo đồ chua đã cắt sẵn, xếp gọn gàng trong cái khay lớn, giữa bàn. Có cả mỡ hành, nước mắm pha sẵn, vị chắc chắn sẽ giống cơm tấm ngoài quán. Ai muốn gì cứ chọn tùy thích, cơm dĩ nhiên trong nồi cơm điện.
Tôi ngồi gần nồi cơm nhất, xới cho bà ngoại một chén nhỏ trước tiên, rồi mới xới cho bản thân muỗng cơm lớn, nóng hổi, đặt vào đĩa sâu lòng, rồi sẽ xếp tất cả các topping lên!
Bà bưng chén cơm nóng, như thường lệ, lại mở đầu câu nói bâng quơ, như không chỉ nói với tôi “ngày xưa…”
“ngày xưa”...
Ngày thường, tôi sẽ ăn hết phần của mình, và vội vã dắt xe ra cửa. Nhưng hôm nay, không cần đi đâu gấp, không hiểu tại sao, tôi tháo một bên ipod... và nghe trọn vẹn phần tiếp theo câu nói của bà: “…người đầu nồi luôn hớt cơm trên vào bát mình, giờ nồi điện chẳng còn cơm trên nữa...”
À chứ không phải bát cơm đầu tiên phải xới cho người lớn hơn, bậc cao niên đáng kính nhất trong nhà hay sao, như kiểu mời cơm của người Bắc, tôi tò mò…
“ngày xưa nấu cơm khó nhọc, cần rất nhiều kỹ năng, sự khéo léo. Cơm nấu bằng bếp củi, bếp dầu, bếp trấu, bếp mùn cưa… mỗi lần tắt bếp dầu, nhà hàng xóm lại nín thở, bếp mùn cưa phải nhồi sao để khi rút cái chai làm lõi ở trong ra thì mùn cưa nén chắc, cháy từ từ, không đổ sụp xuống…
Bây giờ, công nghệ đã làm hết cho các con rồi. Nấu bữa cơm để mà xanh rau, thơm mùi ấm áp, đầu tóc vẫn gọn gàng, vừa nấu vừa chat chit, yên tâm 20 phút có cơm cháy giòn, thịt nướng chuẩn, đơn giản! Ai giờ này vào bếp còn than thở là chưa biết ơn cuộc đời đâu!”
Dạ, nhưng cơm trên là gì ạ?
Dù thi thoảng, vì công việc yêu cầu phải tìm insight của khách hàng, tôi cũng thử phong trào sống chậm, cố gắng làm mọi việc tập trung, tìm đọc những câu chuyện xưa để có cảm xúc. Tôi cũng đã biết đến lớp cơm cháy đáy nồi thời khó khăn, giờ trở thành món ăn vặt hấp dẫn được thế hệ sau đón nhận, vì giòn thơm, vì topping phong phú, vì bảo quản dễ, mang đi như thứ lương khô trong các chuyến đi cũng rất ổn.
Đó là thi thoảng, còn thì đa phần ngày nào, bữa nào cũng cơm chín thì ăn, ăn xong còn đi làm việc khác. Rất hiếm khi tôi có thời gian mở nắp nồi cơm điện ra, hít hà mùi thơm của cơm nóng, nói gì đến việc để tâm ngó lớp cơm trên. Tôi có nghe nói bao giờ đâu...
“Cơm trên” là sự nhường nhịn vô danh?
Hôm nay, mới được nghe bà nhắc kể về lớp cơm trên cùng của nồi cơm nấu bằng bếp dầu, bếp trấu, bếp củi ngày xưa.
Đó là lớp cơm hơi khô hơn, hạt cơm rời rạc hơn. Lớp cơm trên này không kết thành vầng như cơm cháy, không dẻo. Nó chỉ là phần “hứng gió”, hứng lửa trước nhất. Ăn thì vẫn no, giống như cơm cháy đáy nồi, đều được tận dụng, đều không bỏ phí, nhưng không thể ngon bằng lớp cơm giữa.
Người “ngồi đầu nồi”, khi mở nắp vung, sẽ lặng lẽ, như một phản xạ tự nhiên, hớt lớp cơm trên này vào bát mình trước. Xong rồi mới xới lớp cơm trắng, dẻo, nóng hổi bên dưới, cho ông bà, cha mẹ, vợ chồng, cho con, cho em mình. Khách đến nhà, tuyệt nhiên, “luật bất thành văn”, chủ nhà phải xới cơm giữa, không bao giờ để khách phải ăn cơm trên hay cơm cháy.
Tôi có chút thắc mắc, bà ngoại là người khó tính, kỹ lưỡng, dạy dỗ các mẹ các dì rồi đến đời chúng tôi là các cháu gái, không sót điều gì, phải ăn trông nồi ngồi trông hướng, cách dùng đũa trong mỗi bữa cơm… nhưng chưa khi nào bà dặn chúng tôi rằng xới cơm thì phải hớt trên cùng ấy vào bát mình.
“Nhận phần kém ngon hơn về mình, để dành phần ngon hơn cho người thân, ‘ăn cơm trên’, là việc rất nhỏ, nhỏ đến nỗi những người ngồi ở vị trí xới cơm (thường là phụ nữ), coi nó như một việc đương nhiên” - Bà giải thích.
Một việc nhỏ xíu, chỉ trong vòng vài chục giây, âm thầm, giản dị, như một thói quen, không hề được coi là lễ nghi, không được định danh, không được label là sự nhường nhịn.
Những bữa cơm đã khác “ngày xưa”...
Đũa cả nồi gang đã không còn, cơm nấu trong nồi cũng khác. Chúng ta có nồi cơm điện. Thậm chí trong bộ phim Hạ cánh nơi anh, biên kịch còn hài hước mô tả về “nồi cơm điện biết nói”, như một sự diệu kỳ đã hiện hữu. Bấm một cái, cơm chín đều từ trên xuống dưới. Không còn lớp cháy, cũng chẳng còn lớp cơm trên (muốn ăn cơm cháy, thì phải chọn chế độ riêng). Cơm chín, tự động bật sang nút giữ ấm. Khi nào ăn, có thể xới đảo cả nồi lên cho tơi. Cũng có thể cứ để y nguyên đấy, dùng cái muỗng xới cơm sẵn xắn một muỗng.
Nhà ở thành phố bây giờ cũng ít ăn bữa cơm chung. Nồi cơm điện cắm từ sáng, ai về trước ăn trước. Bữa cơm gia đình trở thành một khái niệm biểu tượng của sự gắn kết, cần nhiều nỗ lực của tất cả các thành viên. Ông bà, cha mẹ… thì có thể tham gia dễ dàng. Nhưng các con, thế hệ trẻ, có biết bao việc, biết bao nghĩa vụ phải hoàn tất nên phải cố gắng lắm thì cuối tuần may ra mới có thể góp mặt trong bữa cơm chung được vài lần.
Nếu không có năm phút có để lắng nghe hôm nay, tôi sẽ không biết “lớp cơm trên”. Vẫn nấu, vẫn ăn, nhưng “cơm trên” không còn, nếu không còn bà để kể lại, những yêu thương nhường nhịn nhỏ xíu, tự nhiên ấy sẽ hoàn toàn biến mất. Mà đúng hơn, là chúng tôi không hề biết nó đã tồn tại.
Gìn giữ di sản bằng năm phút chậm lại
Thiết nghĩ, chúng ta đi qua bao mùa thay đổi của đời sống để học cách kể những giá trị truyền thống bằng ngôn ngữ hiện đại. Phủ nhận sự tiện lợi hôm nay không làm cho ngày xưa đẹp hơn, nhưng nếu có lúc nào đó, ta có thể dừng tay trên bàn phím, bỏ tai nghe xuống, lắng nghe đầy đủ vài câu bâng quơ của cha mẹ, ông bà... Ta sẽ thấy “ngày xưa” của những người đã và đang đi qua khoảng thời gian, không gian ấy đẹp biết bao nhiêu, nhiều yêu thương biết bao nhiêu.
Yêu thương, nhường nhịn, chẳng phải là di sản mà mọi thế hệ đều muốn được kế thừa sao?