Bộ phim đang chiếu rạp, Dear You (tựa Việt: Thư Tình Gửi Ngoại) mở ra từ một nỗi bi kịch mang đậm dấu vết thời cuộc: một gia đình ly tán khi người chồng, người cha tên Mộc Sinh sang Siam (Thái Lan) mưu sinh rồi biệt tích.
Suốt nửa thế kỷ, tiền kiều hối vẫn đều đặn gửi về, nhưng bóng dáng vẫn hoàn toàn mất dạng.
Bà Thục Nhu ở quê nhà Đường Sơn sống trong nghi ngờ và khắc khoải, nhất là khi cầm trên tay bức ảnh Mộc Sinh chụp cùng một cô gái trẻ và sáu đứa trẻ xa lạ. Một khởi đầu tưởng sẽ đẩy khán giả vào những mô-típ bi kịch rập khuôn (cliché) của sự phản bội và dở dang. Nhưng Dear You lại chọn một lối đi riêng, để rồi tiết lộ một cú lừa ngọt ngào suốt 5 thập kỷ.
Chống lại cách làm phim lối mòn bằng thứ ánh sáng thiện lương của đời thực
Thư Tình Gửi Ngoại tự tin chống lại những cấu trúc giật gân cũ kỹ như thế bằng niềm tin mãnh liệt vào bản chất tốt đẹp của con người.
Khán giả vốn quen với những Drama kịch tính có thể đã sẵn sàng nín thở chờ một câu chuyện “tay ba” cẩu huyết, chờ Mộc Sinh bị một người đồng bào lừa nơi xứ lạ. Nhưng may quá, không có dự đoán u tối nào trở thành hiện thực.
Trong những bài phỏng vấn trước đây, đạo diễn Lam Hồng Xuân từng chia sẻ, “Chúng tôi tin rằng câu chuyện hay không nhất thiết phải hư cấu, nhào nặn mà có thể nhìn ra từ đời sống, chắt lọc từ tình cảm của những người bình thường”.
Trong hành trình tìm ông Mộc Sinh qua những lời kể, người cháu như đi lần dò “truyền thuyết đô thị” về một người giỏi nhất, hào sảng nhất khiến người ta phải nhớ phải thương.
Quay ngược lại thời điểm khi Mộc Sinh còn trẻ, ta cũng thấy anh hiện lên như một hệ tư tưởng trung tâm: một bóng cây mát mẻ khiến những người xung quanh cũng muốn cư xử nghĩa khí.
Ở đầu phim dù chưa biết Mộc Sinh là ai nhưng ta thấy một người đồng bào cho anh “ở chui” vài tuần cũng phải dõng dạc thốt lên: có gì thì lấy thêm 1 phòng, cậu ta tốt với tôi lắm.
Trong những chuyến ra chợ, thay vì để xe trống cho nhẹ. Mộc Sinh luôn gọi bọn trẻ bán kem, bán kẹo, bán báo đi cùng mình. Hay ở đoạn cao trào của phim, dù tiền mua tàu đánh cá chuẩn bị cháy hết, Mộc Sinh vẫn lao vào đám cháy cứu lấy ông chủ nhà trọ.
Khi chính sách đồng hóa ở Siam cấm dạy chữ Hoa, ông chủ nhà trọ (ba của Nam Chi) đã hối lộ cảnh sát, góp tay bao che để thầy giáo dạy tụi nhỏ con chữ. Mà ai là người mời thầy về? Lại là Mộc Sinh.
Khi nhà Nam Chi sa sút, ta vẫn thấy cô giúp việc đồng hành và giúp cô bé Nam Chi quen với việc lao động chân tay.
Về sau, nhân vật Nam Chi cũng đứng lớp dạy chữ, tất cả là nhờ Mộc Sinh đã khuyến khích cô học chữ khi còn trẻ.
Người viết xin phép giữ bí mật rằng ai mới thực sự là người đặt bút viết những bức thư kiều hối. Vì đó là một trải nghiệm đầy thú vị mà bạn nên tự mình khám phá khi ngồi trước màn ảnh rộng.
Sự tỉ mỉ khi tái hiện lịch sử và nhịp cầu nối liền hai thế giới
Khán giả đã tin Thư Tình Gửi Ngoại thật sự là câu chuyện của người Hoa ở Thái Lan những năm 1950–1960 nhờ sự phục dựng chân thực bằng chất liệu lịch sử.
Vào giữa thế kỷ trước, vùng Nam Dương (Singapore, Malaya, Thái Lan, Indonesia và Philippines) nhìn chung đều nghèo. Những người đến từ Đường Sơn - Trung Quốc còn nghèo hơn. Tài sản của họ chỉ gói gọn trong một chiếc giỏ mây: hai bộ quần áo, một chiếc khăn tắm, một chiếc cốc và một tấm chiếu rơm để ngủ. Ai khá hơn thì có thêm vài lát bánh gạo ăn dọc đường.
Một số người đã mang theo một nắm đất từ quê nhà và ném xuống giếng khi đến Nam Dương (fanpan番畔), một nghi thức tinh thần giúp họ chống lại cảm giác lạc lõng nơi đất khách.
Những người mới đến được gọi là sinkheh (新客 - “người mới”). Theo năm tháng, họ trở thành laofan (老番 - “người nhập cư lâu năm”) và tiếp tục đùm bọc những người tiếp theo.
Trong Thư Tình Gửi Ngoại, ta bắt gặp những hình ảnh đầy sống động về lớp người lao động nghèo khổ ấy: Mộc Sinh cùng bạn bè kéo xe ba bánh, phu khuân vác đẫm mồ hôi, người phụ nữ tần tảo nấu ăn cho cả khu tập thể, hay đám trẻ con lem luốc thất học.
Dẫu họ gầy rộc, bị chủ lừa, bị trộm, nhưng tiền gửi về quê nhà thì chưa bao giờ trễ hẹn. Đó là nhờ nỗ lực vô vàn của mỗi cá nhân và cả một cộng đồng luôn đùm bọc nhau. Đúng như câu chúng ta thường nghe: người Hoa làm việc theo theo bang hội và tôn trọng tập thể.
Trong phim, nhịp cầu nối liền Đường Sơn và Siam chính là Qiaopi (Kiều phê, hay Thư kiều hối), thứ đã được UNESCO vinh danh là Di sản Thế giới vào năm 2013.
Trong ngôn ngữ Triều Châu, “phê” chỉ đơn giản là thư nhưng Kiều phê trong bộ phim này mang xúc cảm mãnh liệt hơn: đó là thư chuyển tiền, là tin tức gia đình, con cái và trên hết là thư báo bình an.
Trong phim, ta còn xúc động với những thùng gỗ chất đầy xe đạp, thịt lợn muối, vải vóc… theo thuyền buôn trở về Trung Quốc. Đó là lát cắt lịch sử chân thực về giai đoạn những năm 1980–1990, khi kiều bào nước ngoài gửi tiền giúp người thân sửa nhà tổ, xây trường học, làm đường sá, cầu cống.
Bài ca hiện sinh vượt ranh giới thời gian
Tính xác thực của Thư Tình Gửi Ngoại không tự nhiên mà có. Ê-kíp sản xuất đã dành tới 10 năm, phỏng vấn gần 300 gia đình người Hoa ở hải ngoại để nhặt nhạnh từng mảnh ký ức.
Chính vì vậy, sự hấp dẫn của bộ phim đã vượt thoát khỏi ranh giới địa lý và ngôn ngữ. Dù khán giả chưa từng nghe tới thư kiều hối, họ vẫn dễ dàng xúc động bởi thứ ngôn ngữ hiện sinh chung: nỗi nhớ da diết quê hương và những người thân yêu ở nhà.
Tại Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan bạn sẽ thấy những cụ ông cụ bà Hoa Kiều lưng còng chống gậy cùng con cháu đưa tới rạp phim. Họ xem để ôn lại thời kỳ khốn khó đã qua và vô cùng tự hào vì đã hoàn thành trách nhiệm, bổn phận đối với quê hương, gia đình.
Tại Việt Nam, nếu dắt bố mẹ ông bà đi xem, hẳn mọi người cũng vô cùng xúc động. Chúng ta cũng có thời điểm tương tự: trước khi liên minh Xô Viết tan vỡ vào năm 1991, người Việt sang Đông Âu lao động cũng vất vả lo toan hệt như các nhân vật trong phim. Theo những chuyến tàu, các kiện hàng chứa đầy chậu nhôm, thau đồng, đài cát-sét, bàn là, cùng vải vóc, quần áo dành cho vợ, con, cha mẹ ở nhà.
Kết luận
Những ngày Sài Gòn mưa nhiều, tôi thèm tìm kiếm một bộ phim dịu dàng, giản dị nhưng đủ sức chạm sâu vào tâm khảm. Và tôi tin bộ phim Thư Tình Gửi Ngoại đã hoàn thành cái “brief” mà tôi nghĩ tới.
Có lẽ, điều đẹp đẽ nhất của bộ phim là nó khiến tôi tin rằng: khi giữ trọn tình nghĩa, chúng ta sẽ chẳng bao giờ cô đơn giữa thế giới bao la.
