Kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo và sự bùng nổ thông tin khiến nhiều người làm sáng tạo rơi vào một “chiếc hộp”: họ vừa có nhiều công cụ để thực hiện ý tưởng nhưng cũng dần cạn kiệt về mặt cảm hứng. Để rồi một ngày họ nhận ra: những con chữ, hình ảnh mình tạo ra trước màn hình máy tính, trong không gian kín của những văn phòng máy lạnh dần trở nên khô khan và khiên cưỡng.
Nói về quan điểm trong nghệ thuật, danh họa Pablo Picasso có câu: “Good artists copy, great artists steal.” (Tạm dịch: Nghệ sĩ giỏi thì sao chép, nghệ sĩ xuất sắc thì đánh cắp). Nhưng “đánh cắp” trong sáng tạo không đơn thuần chỉ là sao chép hay xào nấu lại những gì đã tồn tại trên internet, đó là khả năng tự hấp thụ đời sống, quan sát thế giới, “đãi cát tìm vàng” rồi chuyển hóa những trải nghiệm thật thành chất liệu của riêng mình.
Nếu đang làm sáng tạo và cảm thấy bế tắc trong khâu “thai nghén” ý tưởng, đây là ba “mỏ vàng” đáng để bạn cân nhắc.
Mỏ vàng thứ nhất: Từ thiên nhiên
Thiên nhiên luôn là “mỏ vàng” đầu tiên của sáng tạo. Rất nhiều phát minh nổi tiếng thực chất đều bắt nguồn từ việc quan sát thế giới tự nhiên.
Chiếc khóa dán Velcro là một ví dụ. Nó ra đời khi kỹ sư người Thụy Sĩ George de Mestral nhận ra quả gai cây ngưu bàng có thể bám chặt vào quần áo nhờ những móc nhỏ li ti. Hay như mô hình robot bạch tuộc mềm được phát triển từ cấu trúc xúc tu của bạch tuộc, hoặc bề mặt sơn chống bám nước lấy cảm hứng từ lá sen.
Một ví dụ khác là những chiếc tàu cao tốc Shinkansen của Nhật Bản - ban đầu được thiết kế với phần mũi nhọn tương tự mũi của một viên đạn. Tuy nhiên, người ta phát hiện ra một vấn đề lớn của những thiết kế này là chúng quá ồn ào. Khi tàu di chuyển với vận tốc cực cao chui vào đường hầm, sự thay đổi áp suất không khí đột ngột tạo ra những tiếng nổ vang dội làm ảnh hưởng đến khu dân cư xung quanh.
Kỹ sư Eji Nakatsu - từ quan sát về loài chim bói cá - đã tự hỏi làm cách nào một sinh vật nhỏ bé như thế có thể lao từ không khí vào nước (một môi trường có mật độ cao hơn gấp nhiều lần) - mà hầu như không tạo ra tia nước bắn hay lực cản lớn? Câu trả lời được tìm thấy ở chiếc mỏ đặc trưng của nó. Bằng cách tái thiết kế mũi tàu Shinkansen dựa trên cấu trúc mỏ chim bói cá, Nakatsu không chỉ triệt tiêu được tiếng ồn mà còn giúp tàu chạy nhanh hơn, đồng thời tiết kiệm 15% năng lượng.
Mỏ vàng thứ hai: Từ lịch sử truyền lại
Một ý tưởng nếu thiếu đi nền tảng lý thuyết, tư liệu và sự kết nối với quá khứ sẽ giống như một cái cây không rễ, dễ dàng bị cuốn trôi bởi các xu hướng nhất thời.
Nói đến đây cần phải bàn thêm về định nghĩa của sáng tạo. Bởi lẽ khi nghĩ đến sáng tạo, vài người sẽ lập tức nghĩ đến những ý tưởng đột phá, mới toanh và chưa ai chạm vào. Thế nhưng thực tế, Quần thể danh thắng Tràng An tại Ninh Bình lại là một ví dụ cho việc sáng tạo là không chối bỏ quá khứ. Đó là một “kho lưu trữ” khổng lồ - nơi mà mỗi lớp địa tầng, mỗi mảnh gốm cổ hay những dấu tích của các triều đại Đinh, Lê, Lý đều được xem như những lớp ký ức được xếp chồng lên nhau qua hàng vạn năm, không chỉ mang danh “hiện vật” được lồng kính trong bảo tàng.
Cách làm này cho phép ta kết nối với những ý tưởng của cha ông, về lý do họ chọn hang động làm nơi trú ẩn đến những kỹ nghệ đúc đồng, chạm khắc đá - nhưng dưới một góc nhìn đa chiều hơn. Từ đó, một nhà thiết kế thời trang có thể tìm thấy cảm hứng từ hoa văn trên các tấm bia đá cổ. Một nhạc sĩ có thể tái hiện âm thanh của tiếng đục đá xây thành. Mọi sự sáng tạo khi này không được xem là bắt chước, nó là sự tiếp nối. Hay nói đúng hơn, lịch sử cho chúng ta cái “gốc” vững chãi để những ý tưởng đương đại có thể vươn cao mà không sợ lạc lối giữa sự hỗn tạp của văn hóa đại chúng.
Mỏ vàng thứ ba: Từ trải nghiệm và cảm xúc
Cuối cùng, dù có trong tay những quan sát tinh tế về thiên nhiên hay nguồn dữ liệu đồ sộ về lịch sử, tất cả vẫn chỉ dừng lại ở mức lý thuyết, nếu ý tưởng của bạn thiếu đi “tính người”, tức là cảm xúc - chất xúc tác để một tác phẩm trở nên có hồn. Đây là thời điểm mỗi cá nhân bắt đầu đưa cái tôi, sự rung động và những trải nghiệm cá biệt của mình vào trong ý tưởng.
Xã hội hiện nay chứng kiến những trải nghiệm thực tế đang dần bị “tước đi” bởi trải nghiệm gián tiếp qua màn hình. Nhưng wifi dù có mạnh hay 5G phủ sóng thì chắc chắn bạn cũng không thể cảm nhận được độ hùng vĩ của một ngọn núi chỉ qua một bức ảnh trên Instagram, cũng không thể cảm được sự xúc động trước một bản hòa tấu nếu không trực tiếp đứng giữa âm thanh của nó. Nên để sáng tạo, bạn cần “sống” một cách trọn vẹn, bằng những chuyến đi, những buổi concert đầy mồ hôi - nơi bạn được hòa mình trong những giai điệu,...
Tuy nhiên, ở một không gian rộng hơn, sáng tạo không gói gọn trong những dòng chữ đặt bút trên giấy. Ý tưởng phải mang hơi thở cá nhân và chứa đựng những thông điệp nhân văn, vượt khỏi những ghi chép thực địa và báo cáo khảo cổ. Với mỗi nghệ sĩ, mà nhất là nghệ sĩ chân chính, sáng tạo là mang “dấu vân tay” của người tạo ra nó. Một sản phẩm đẹp thôi là chưa đủ, bởi điều khán giả cần còn là “sự sống”, là nhịp đập, là góc nhìn và cái tôi của người làm sáng tạo hiện diện bên trong.