Hảo Trần - CEO của Vietcetera - trong ấn tượng của nhiều người là một người nói chuyện lưu loát, dẫn dắt tự nhiên trên các podcast triệu lượt nghe. Ở môi trường công sở, anh thân thiện, hay chào hỏi, bước đi nhanh và dứt khoát. Thế nhưng phía sau sự tự tin ấy là một hành trình rèn luyện dài hơi, bắt đầu từ nỗi sợ bị đánh giá, sợ accent giọng Huế của mình khi nói tiếng Việt hơi khó nghe, và sợ nhất là… nói sai, kể cả tiếng Anh (ngôn ngữ thứ nhất), hay tiếng Việt.
Trong thời đại AI có thể hỗ trợ từ viết lách đến dịch thuật, nhiều người đặt câu hỏi: Tại sao chúng ta vẫn phải chật vật học cách nói? Câu trả lời nằm ở sức mạnh của sự kết nối. AI có thể cho bạn một văn bản chuẩn xác, nhưng không bao giờ thay thế được sự rung động trong giọng nói, chiều sâu của ánh mắt hay khả năng ứng biến linh hoạt theo cảm xúc khán giả.
Hảo nhấn mạnh, khả năng kết nối thực tế này chính là vũ khí giúp người trẻ thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình”. Để vượt qua rào cản đó, chúng ta cần rèn luyện khả năng làm việc nhóm và tư duy toàn cầu. Và bước đầu tiên đơn giản chỉ là: Cho phép mình được nói sai.
Tại sao người Việt học tiếng Anh 10 năm vẫn e dè khi nói?
Vừa qua, tại buổi sinh hoạt của CLB Vietnam Leaders Toastmasters với chủ đề "Voices that Inspire", câu chuyện của Hảo Trần đã khơi lại một nghịch lý quen thuộc: Nhiều người Việt học tiếng Anh suốt 7–10 năm, làm bài đọc hiểu rất tốt, nắm vững ngữ pháp, nhưng khi cần giao tiếp thực tế lại rơi vào trạng thái “đứng hình”.
Sự im lặng ấy không xuất phát từ việc thiếu kiến thức, mà từ rào cản tâm lý.
Nghiên cứu kinh điển của Horwitz và Cope (1986) đã gọi tên trở ngại này là fear of negative evaluation - nỗi sợ bị đánh giá tiêu cực. Loại lo âu này (foreign language anxiety) bộc lộ rõ nhất trong các tình huống nói trước đám đông, nơi người học có cảm giác mình đang bị quan sát và “chấm điểm” liên tục. Điều đó lý giải vì sao nhiều người học tiếng Anh lâu năm vẫn không dám mở miệng: Không phải họ không biết nói gì, mà vì họ quá sợ nói sai.
Accent: Bản sắc hay khiếm khuyết?
Ngay cả Hảo cũng từng lo lắng về accent giọng Huế của mình khi nói tiếng Việt. Nhưng trên thực tế, accent không phải là một khiếm khuyết cần sửa, mà là dấu vết của bản sắc. Một nghiên cứu tổng quan đăng trên International Journal of Language Academy chỉ ra rằng accent không chỉ là cách phát âm, mà còn là biểu hiện của bản sắc ngôn ngữ và trải nghiệm xã hội của người nói.
Mối quan hệ giữa foreign accent, identity (bản sắc) và các định kiến xã hội cho thấy: sự khác biệt trong accent có thể ảnh hưởng đến cảm giác thuộc về, sự tự tin, và cách người nói nhìn nhận chính mình trong môi trường đa ngôn ngữ. Thay vì xem accent không “chuẩn” như một thiếu sót, nghiên cứu này nhấn mạnh nhu cầu nhìn nhận accent như một phần của cá nhân và văn hóa. Bởi suy cho cùng, giao tiếp hiệu quả không nằm ở việc sử dụng từ vựng C2, mà ở khả năng đọc được cảm xúc và phản hồi của người đối diện.
Nhiều người lầm tưởng rằng những người như Hảo Trần có "gen" tự tin hoặc là một người hướng ngoại bẩm sinh. Trên thực tế, tư chất và khả năng ăn nói tự nhiên có thể giúp một số người khởi đầu thuận lợi hơn. Tuy nhiên, theo Hảo, đó không phải là yếu tố quyết định.
Ngay cả khi không có lợi thế bẩm sinh, những người đủ kiên trì và kỷ luật vẫn có thể cải thiện đáng kể khả năng nói và giao tiếp trước đám đông của mình.
Kỹ năng nói không phải là một trạng thái tâm lý, nó là một dạng "cơ bắp" cần được đào tạo. Sự kỷ luật giúp một người dù đang run rẩy vẫn biết cách đặt ánh mắt vào đâu, cách dùng đôi tay để tạo điểm nhấn thay vì lóng ngóng như "con gà".
Hảo đã chứng minh rằng: Sự kiên trì chiếm đến 90% thành công. Khi động lực suy giảm, chính kỷ luật thép sẽ giúp bạn tiếp tục bước lên sân khấu để hoàn thiện bản sắc của chính mình.
Lời kết
Nếu lần thuyết trình đầu tiên ở một trại hè hơn 10 năm về trước, Hảo lúng túng và chỉ biết nhìn lên trần nhà. Người đánh giá đã ngắt lời và nhận xét thẳng thừng rằng anh “trông giống như một con gà”… vì cử chỉ cơ thể khi thuyết trình trước công chúng quá vụng về. Thì giờ đây, Hảo đã trở thành một trong những gương mặt truyền cảm hứng về kỹ năng nói tiếng Anh và giao tiếp quốc tế.
Câu chuyện của Hảo Trần là lời nhắc nhở rằng bước đi đầu tiên để vươn ra thế giới không phải là học thêm một cấu trúc ngữ pháp khó. Điều quan trọng hơn là cho phép bản thân bắt đầu, chấp nhận những lần nói chưa trôi chảy, và kiên trì tiếp tục nói cho đến khi sự tự tin hình thành.
