Được chuyển ngữ từ bài viết “Is Worry About Success Undermining Your Talents and Skills?” của Tiến sĩ Edward Hoffman.
Hơn 2 tuần của năm 2026 đã trôi qua. Còn nhớ những ngày đầu năm, những bản New Year’s resolutions xuất hiện dày đặc, phần lớn đều xoay quanh việc: “2026, tôi sẽ được thăng chức”, “Mong công việc được thuận lợi, hanh thông.” Ngoài manifest cho sức khỏe, gia đình, tình yêu, sự nghiệp vẫn luôn là một trong những mong cầu lớn nhất mà con người gửi gắm vào năm mới.
Tuy năm nào cũng bưng một rổ nho, chui xuống gầm bàn vào đúng 12 giờ để bấm giờ và nhai ngốn nghiến, ta vẫn chưa thể biến những nguyện vọng ấy thành sự thật. Đôi khi không phải vì năng lực yếu kém hay thiếu môi trường phát triển, mà vì một số người luôn mang trong mình nỗi sợ thành công, tưởng chừng phi lý, lại trì hoãn con đường gặt hái thành quả. Trong nghiên cứu, Maslow gọi hiện tượng này là Jonah Complex (Hội chứng Jonah).
Nguồn gốc của khái niệm
Khái niệm này ban đầu được đưa ra bởi Frank Manuel, nhà sử học tại Đại học Brandeis và cũng là đồng nghiệp của Maslow. Ngay lập tức, Maslow nhận ra Jonah Complex chính là chìa khóa để lý giải yếu tố cản bước một số người phát huy tiềm năng, khiến họ dậm chân tại chỗ và không đạt được nhiều thành tựu.
Maslow viết rằng: “Tất cả chúng ta đều có mong muốn hướng tới self-actualization (khẳng định bản thân) và trở thành phiên bản tốt hơn của mình. Nhưng tại sao ta mãi không làm được? Điều gì đang níu giữ bước chân, chặn đứng con đường ta phát triển?”
Đây không chỉ là câu hỏi dành cho thời điểm năm mới, mà cho mọi mục tiêu, kế hoạch và nỗ lực vươn lên trong đời. Bằng một cách nào đó, Maslow đã tìm thấy lời giải cho câu hỏi về sự trì hoãn thành công trong quyển The Book of Jonah của Kinh Thánh.
Quyển sách kể về nhà tiên tri Jonah - người được giao sứ mệnh thiêng liêng nhưng cũng đầy khó khăn: đến thành phố Nineveh để cảnh báo người dân ở đó phải ăn năn, nếu không sẽ bị hủy diệt. Vì sợ thất bại, ông đã tìm cách trốn tránh. Trên đường bỏ chạy, con tàu của ông “vật lộn” với một cơn bão lớn, khiến Jonah bị rơi xuống biển và bị một con cá khổng lồ nuốt chửng. May mắn thay, trong bụng cá, Jonah vẫn an toàn. Cuối cùng, ông đã chấp nhận sứ mệnh của mình, được thả lên bờ để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ.
Câu chuyện này, theo Maslow, phản ánh một tâm lý rất phổ biến của con người: sợ làm những thứ mình giỏi, sợ đi con đường mà ai đó (hoặc chính mình) tin rằng mình sinh ra để đi. Khi nhận thấy bản thân có thể tiến xa hơn, ta lại chùn bước, vì con đường đó đồng nghĩa với trách nhiệm, áp lực và nỗi sợ vượt khỏi vùng an toàn.
“Ta sợ làm những thứ thuộc về “thế mạnh”, không kém gì nỗi sợ về những khuyết điểm.
Ta sợ trở thành người mà ta thoáng thấy trong những khoảnh khắc rực rỡ nhất của đời mình.
Vì chính trong những khoảnh khắc đó, ta cảm thấy yếu đuối, choáng ngợp và lo sợ.”
Maslow đã viết.
Hội chứng Jonah là gì mà chính Maslow cũng là nạn nhân của nó?
Trong quyển Farther Reaches of Human Nature, Maslow thừa nhận, ban đầu ông gọi hiện tượng này bằng nhiều cách khác nhau:
- nỗi sợ chứng kiến bản thân quá giỏi giang, thành đạt;
- trốn tránh số phận;
- cố tình tránh né làm những việc được cho là “thế mạnh” của mình
“Chúng ta thường xuyên né tránh những trách nhiệm mà cuộc đời hay hoàn cảnh đặt ra cho ta - giống như Jonah đã cố chạy trốn số phận của ông ta, dù cuối cùng điều đó là không thể.” - Maslow viết.
Báo chí thường gọi hiện tượng này là “nỗi sợ thành công”, nhưng với Maslow, cách gọi đó quá đơn giản. Thứ con người sợ không chỉ là thành công, mà là mọi thứ đi kèm với việc sống đúng tầm vóc của mình.
Trong quá trình tìm hiểu về cuộc đời Maslow, tôi nhận ra ông ấy cũng là nạn nhân của Hội chứng Jonah.
Ngay cả khi đã nổi tiếng, Maslow vẫn thường tự hỏi liệu ông có thật sự sẵn sàng chấp nhận sứ mệnh mà mình tin là của đời mình: đưa tâm lý học trở thành nền khoa học có thể giúp “cứu rỗi” nhân loại. Những giấc mơ đầy lo âu lặp đi lặp lại đã khiến ông suy nghĩ sâu xa hơn. Bằng việc chiêm nghiệm và tự quan sát bản thân - thứ ông vẫn gọi là self-analysis, Maslow dần nhận diện rõ bản chất của Jonah Complex.
Ông cho rằng Jonah Complex xuất phát từ ba nỗi sợ chính:
1. Nỗi sợ mất kiểm soát
Là nỗi sợ khi phải bước vào một ngưỡng cửa mới - nơi mọi thứ vượt khỏi tầm kiểm soát quen thuộc của mình, với quá nhiều áp lực và kỳ vọng. Nó giống với nỗi sợ khi ta trải qua những khoảnh khắc thăng hoa lớn và đột ngột.
Ví dụ, một người làm việc đã vài năm, năng lực tốt, được đề xuất lên vị trí quản lý. Thay vì vui mừng, họ lại lo sợ: sợ không gánh nổi trách nhiệm, sợ làm sai ảnh hưởng đến người khác, sợ bị soi xét. Cuối cùng, họ từ chối cơ hội với lý do “chưa sẵn sàng”, dù sâu bên trong biết mình hoàn toàn có thể làm được.
2. Nỗi lo bị người khác công kích
Thành công có thể kéo theo sự ganh ghét, đố kỵ. Nhiều người sợ nếu tiến xa hơn, bản thân sẽ trở thành mục tiêu của người khác. Vì vậy, họ có xu hướng bằng lòng với hiện tại, miễn cuộc đời an yên thì “trèo cao” làm gì để thêm sóng gió. Tuy nhiên, đó cũng là lý do họ đứng mãi ở một vị trí và thiếu ý chí vươn lên.
3. Nỗi sợ trở nên kiêu ngạo
Quan trọng nhất, Maslow cho rằng nhiều người chùn bước vì sợ mình trở nên tự cao và ảo tưởng về thực lực. Nỗi sợ này rất gần với khái niệm Hội chứng Kẻ Giả Mạo (Imposter Syndrome) - khi một người luôn cảm thấy mình không đủ giỏi, không đủ xứng đáng và mọi thành công mình có được chỉ là do “may mắn”, “ông bà độ” chứ không hề do năng lực của bản thân.
Cái giá của việc đầu hàng
Maslow đưa ra ví dụ về một người khao khát trở thành triết gia vĩ đại, thậm chí muốn viết lại Plato, nhưng rồi chùn bước vì sợ hãi. Ông nhận xét (một cách mỉa mai): “Điều người đó không nhận ra là Plato, khi tự nhìn lại bản thân, hẳn cũng từng cảm thấy sợ hãi. Nhưng Plato vẫn tiếp tục đấy thôi, bất chấp sự nghi ngờ.”
Maslow cho rằng khi một người biết rõ mình phù hợp với điều gì, nhưng vẫn cố tình né tránh, cái giá phải trả không chỉ là những cơ hội bị bỏ lỡ. Về lâu dài, sự chần chừ và lưng chừng đó có thể khiến con người rơi vào trạng thái bất ổn: luôn thấy bức bối, khó chịu, làm việc gì cũng nửa vời mà không hiểu vì sao.
Ông đồng thời cảnh báo rằng việc “quay lưng” với con đường mà bản thân có khả năng đi đến cùng dễ dẫn tới những vấn đề tâm lý quen thuộc, trước hết là lo âu kéo dài, căng thẳng, về sau là những phản ứng thể chất không rõ nguyên nhân. Khi ấy, con người buộc phải dựng lên đủ loại “cơ chế tự vệ” để sống tiếp, nhưng chính những cơ chế đó lại âm thầm bào mòn năng lượng và khiến cuộc sống ngày càng nặng nề.
Làm cách nào để vượt qua Hội chứng Jonah?
Nếu ngay cả Maslow cũng phải vật lộn với Jonah Complex, thì chúng ta có thể làm gì? Đương nhiên, Hội chứng này không thể vượt qua chỉ bằng ý chí hay suy nghĩ tích cực.
Từ kinh nghiệm lâm sàng, tôi có thể đưa ra 3 lời khuyên sau đây:
1. Có người đồng hành (tốt và tử tế)
Đó là những người có thể góp ý thẳng thắn, nhưng không ganh đua hay hạ thấp người khác. Họ sẵn sàng chỉ ra điểm yếu, nhưng không phủ nhận giá trị của ta. Với riêng Maslow, vai trò này được đảm nhận bởi vợ ông - Bertha và một vài đồng nghiệp thân thiết.
2. Có người dẫn đường (sâu sắc và nhiều trải nghiệm)
Bên cạnh người đồng hành, Maslow cho rằng mentor - người hướng dẫn, đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Đó là những tiền bối - người đã từng trải qua cảm giác sợ hãi, hoài nghi và áp lực khi bước vào những vị trí lớn hơn.
3. Lòng can đảm
Cuối cùng, Maslow quay về một khái niệm mà thầy của ông - Alfred Adler đã gọi: can đảm.
Can đảm ở đây không hẳn là không còn sợ, mà ta vẫn bước lên dù biết mình đang sợ. Là dám chấp nhận khả năng có thể làm chưa tốt, có thể vấp ngã, có thể phải học lại từ đầu, thay vì ở yên trong vùng an toàn chỉ để giữ cảm giác chắc chắn. Dám nhận thêm trách nhiệm, dám đứng tên cho một dự án, dám nói “tôi sẽ thử”. Mỗi lần như vậy, con người tháo bỏ dần những rào cản vô hình mà chính mình đã dựng lên.