Khi newsfeed tràn ngập những bài đăng than thở về các hóa đơn tiền điện “nhảy số” chóng mặt, đó cũng là lúc ta biết rằng mùa nắng nóng cao điểm đang đổ bộ. Nhiệt độ ngoài trời chạm ngưỡng 40, chưa kể những đe dọa về “Siêu El Nino” quay trở lại vào nửa cuối năm 2026 khiến Trái Đất đứng trước nguy cơ nóng kỷ lục.
Tuy nhiên, 40 hay 45°C vẫn chưa phải là con số đáng sợ nhất. Chỉ số mà ta cũng cần quan tâm không kém (vì có thể nguy hiểm đến cả tính mạng) là Nhiệt độ bầu ướt (Wet-bulb temperature).
1. Nhiệt độ bầu ướt là gì?
Nhiệt độ mà chúng ta thường thấy trong các bản tin thời tiết được gọi là nhiệt độ bầu khô (Dry bulb temperature). Nhưng nếu chỉ biết nhiệt độ của một khu vực thì vẫn chưa đủ để xác định liệu có an toàn khi ở ngoài trời trong một khoảng thời gian dài hay không. Khi này, ta cần đo lường nhiệt độ bầu ướt (Wet-bulb temperature) - phép đo không chỉ tính đến nhiệt độ mà còn tính cả độ ẩm trong không khí.
Cơ thể mỗi người điều chỉnh nhiệt độ bằng cách đổ mồ hôi. Đổ mồ hôi giúp con người giảm một lượng nhiệt lớn trong cơ thể. Nhưng nếu nhiệt độ bầu ướt cao, chúng ta sẽ khó đổ mồ hôi, khiến nhiệt độ cơ thể tăng dần và quá nhiệt.
Chính vì cơ chế này mà có một nghịch lý khá thú vị rằng: nếu ở sa mạc với nhiệt độ 50°C, đôi khi người ta vẫn chịu được. Nhưng ở Hà Nội hay TP.HCM, khi chỉ vừa chạm mức 35-40°C, ta đã cảm thấy ngột ngạt và vô cùng khó chịu. Lý do là ở sa mạc, không khí khô nên mồ hôi bay hơi nhanh, giúp cơ thể tản nhiệt hiệu quả. Ngược lại, ở môi trường nóng ẩm, mồ hôi khó bay hơi, khiến cơ thể tích nhiệt và tạo cảm giác oi bức, dù nhiệt độ thực tế có thể thấp hơn.
2. Nguồn gốc của Wet-bulb temperature
Ban đầu, Wet-bulb temperature không được dùng để cảnh báo về biến đổi khí hậu toàn cầu. Nó được tạo ra vào những năm 1950 để giúp quân đội Mỹ giảm các ca bị sốc nhiệt trong lúc huấn luyện. Trước đó, họ chỉ dùng biện pháp kiểm soát dựa trên điều kiện không khí để quyết định có nên tập luyện hay không. Cách này tuy hiệu quả nhưng lại quá “cứng nhắc”, khiến nhiều buổi tập bị hủy không cần thiết.
Đến năm 1956, họ đưa ra một cách mới, dùng Wet-bulb temperature như một chỉ số phản ánh sát thực tế hơn, tính cả nắng và gió. Đồng thời, họ phân tích dữ liệu những người từng bị sốc nhiệt để biết mức nào là nguy hiểm và ai là người dễ bị ảnh hưởng nhất, từ đó điều chỉnh cách huấn luyện, giúp số ca sốc nhiệt giảm xuống mà thời gian huấn luyện cũng không bị mất quá nhiều. Chiến dịch này có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc tránh tình trạng say nắng trong thể thao.
3. Con người có thể chịu nhiệt độ bầu ướt đến bao nhiêu?
Một nghiên cứu lý thuyết được công bố vào năm 2010 ước tính rằng nhiệt độ bầu ướt tối đa mà cơ thể con người chịu được là 95°F (tương đương 35°C ở độ ẩm 100%, 40°C ở độ ẩm 75% hoặc 46,1°C ở độ ẩm 50%) - và cũng là giới hạn để một người khỏe mạnh có thể sống sót trong vòng 6 giờ.
Tuy nhiên, một số nghiên cứu gần đây cho thấy, ngưỡng thực tế mà cơ thể chúng ta chịu được có thể thấp hơn nhiều. Cụ thể, nhiệt độ bầu ướt chỉ cần đạt 88°F (hơn 31°C) là có thể gây nguy hiểm ngay cả đối với những người trẻ tuổi và khỏe mạnh, khiến họ không thể thực hiện các công việc hằng ngày một cách đơn giản.
3. Nguy hiểm thế nào nếu nhiệt độ bầu ướt vượt ngưỡng?
Khi cả nhiệt độ không khí và độ ẩm đều cao, ta thường dễ bị dẫn đến tình trạng say nắng, mất nước nếu ở ngoài trời quá lâu, hoặc tham gia vào các hoạt động gắng sức như lao động chân tay, thể thao.
Trong khi đó say nắng lại là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do thời tiết ở Hoa Kỳ mỗi năm. Một ví dụ là đợt nắng nóng kỷ lục tấn công vùng Tây Bắc Thái Bình Dương của Hoa Kỳ và miền tây Canada vào tháng 06/2021 đã khiến hơn 1,400 người thiệt mạng.
Nhà khí hậu học Matthew Huber ví von việc sống trong mức nhiệt bầu ướt quá ngưỡng giống như bị quấn một chiếc áo khoác len dày cộp giữa trưa hè mà không cách nào cởi ra được. Một khi mất khả năng tự làm mát thì sức khỏe cũng sẽ gặp vấn đề nghiêm trọng. Chẳng hạn như tim bị căng thẳng, máu dồn về da để cố gắng giải phóng nhiệt, khiến các cơ quan nội tạng bị thiếu máu, thậm chí tổn thương não. Những người dễ bị ảnh hưởng nhất bởi nhiệt độ bầu ướt cao bao gồm người cao tuổi, người làm việc ngoài trời và những người có bệnh nền.
4. Cách tính nhiệt độ bầu ướt - Việt Nam có nằm trong vùng nguy hiểm?
Những khu vực có nguy cơ cao nhất về nhiệt độ bầu ướt thường nằm dọc theo vành đai gió mùa tại các vùng nhiệt đới có độ ẩm cực cao. Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan và khu vực Sahel của châu Phi hiện được coi là những tâm điểm rủi ro chính.
Thực tế, trong quá khứ, chỉ số Wet-bulb “chết người” này đã từng xuất hiện. Điển hình như thành phố Jacobabad ở Pakistan - một trong những nơi nóng nhất thế giới với nhiệt độ mùa hè trung bình khoảng 37°C - đã từng ghi nhận ít nhất 4 lần vượt ngưỡng 35°C Wet-bulb. Tuy nhiên do chỉ số này chỉ kéo dài từ 1-2 giờ, người dân địa phương đã tạm thời tránh được thảm họa lớn.
Ở Việt Nam, tin tốt là hiện tại chưa ghi nhận mức giới hạn. Tuy nhiên, thỉnh thoảng chúng ta cũng “dạo chơi” ở ngưỡng 29-32°C trong các đợt nắng nóng cao điểm như ở Hà Nội. Có rất nhiều cách để tính được nhiệt độ bầu ướt tại chỗ của bạn, nhưng thuận tiện và nhanh nhất thì bạn có thể sử dụng máy tính trực tuyến như Omni Calculator.
Dù độ ẩm và nhiệt độ thực chất không phải là những yếu tố duy nhất ảnh hưởng đến nhiệt độ cơ thể con người, bức xạ mặt trời và tốc độ gió cũng là những yếu tố khác, nhưng nhiệt độ bầu ướt vẫn là điều quan trọng để bạn đảm bảo sự an toàn cho mình, đặc biệt khi phải làm việc ngoài trời, dưới cái nắng gay gắt trong nhiều tiếng đồng hồ. Khi đó, hãy chủ động theo dõi con số và tìm nơi hạ nhiệt (có máy lạnh, quạt) để không xảy ra trường hợp nguy hiểm nhé.
