Đầu tháng 10, một nhân viên văn phòng ở quận 1 như tôi bỗng thấy “xung quanh toàn là nước ấy”. Lần đầu tiên đi ăn trưa mà tôi và đồng nghiệp lội bì bõm giữa nước và rác để về lại văn phòng.
Điều đó khiến tôi không khỏi thắc mắc: chuyện ngập của Sài Gòn đang như thế nào rồi? Chúng ta chắc chắn phải có dự thảo kế hoạch cho thời gian tới rồi chứ? Và một keyword đã đập vào mắt: “quản lý không gian nước”.
Điều này có nghĩa là: “TP. HCM phải đóng vai trò là điểm kết nối giữa các vùng sinh thái, vừa là lớp đệm ‘bọt biển’ tự nhiên để điều hòa các dòng chảy: lũ thượng nguồn chảy xuống, nước biển dâng chảy vào và mưa trên trời đổ xuống.” (Trích Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung TP.HCM (được phê duyệt theo Quyết định số 1125/QĐ-TTg).
Thế quy hoạch không gian nước là gì?
Nói một cách đơn giản thì kể từ đây, chuyện ngập lụt sẽ không còn bó hẹp trong từng chiếc cống của từng quận nữa. Từ đây, thay vì chống ngập, chúng ta sẽ dịch chuyển sang việc tìm và nhìn thấy mối liên hệ giữa từng công trình, từng dòng chảy và toàn bộ hệ sinh thái.
Trong khuôn khổ bài này, tôi hy vọng những thứ nghe rất phức tạp sẽ trở nên dễ hiểu hơn, để chúng ta cùng hiểu và có kế hoạch ứng phó với ngập lụt trong thời gian tới.
Điều sắp-dễ-hiểu thứ nhất: Phân vùng các khu vực ngập để tìm biện pháp ứng phó
Có thể tạm ví von công việc giải quyết ngập nước này với công việc phẫu thuật của bác sĩ. Đầu tiên, người bác sĩ này sẽ phân vùng phẫu thuật. Lúc này có thể xem TP. HCM như một dải đất dài từ vùng cao nhất cho tới vùng thấp, trũng và xem xét mức độ rủi ro ngập của từng khu vực; từ đó đề xuất các phương pháp khả quan với từng khu vực khác nhau.
Khu vực 1: Vùng an toàn - khuyến khích phát triển đầu tư hạ tầng, các khu dân cư
Hiện tại vùng an toàn là vùng nằm trên dải địa hình cao. Từ trung tâm Sài Gòn, đi về phía Bắc và Đông Bắc tức là vùng Dĩ An - Thuận An, Bình Dương.
Không phải ngẫu nhiên mà nhà nước muốn sáp nhập Bình Dương vào TP. HCM và rất nhiều dự án nhà cao tầng, nhà ở xã hội đã được phê duyệt và đang xây dựng.
Đơn giản thôi, xây cao ở vùng đất nền cứng, vững chãi thì về sau không phải chịu các chi phí gia cố lớn.
Khu vực 2: Vùng bảo vệ - bảo vệ tuyệt đối bằng cách kiểm soát triều và hồ điều tiết, nhà máy xử lý nước thải.
Khu vực này có thể hiểu là khu vực lõi trung tâm TP.HCM cũ, các phường nằm ở Quận 1, Quận 3, Quận 4, Quận 5 và Quận Bình Thạnh.
Với 48 điểm ngập thường xuyên và tốc độ sụt lún lên tới 2 - 5 cm/ năm khiến chuyện ngập lụt đã căng thẳng càng thêm căng thẳng. Bây giờ, chúng ta phải bảo vệ tuyệt đối khu vực này. Bên cạnh giải pháp nâng cấp cống kiểm soát triều, các nhà máy xử lý nước thải và hệ thống kênh rạch bao quanh, chiến lược thấm - giữ - trữ - thoát sẽ được triệt để áp dụng.
Khu vực 3: Vùng thích ứng - áp dụng tư duy “sống chung với nước”
Trong Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch chung TP.HCM có đoạn: “Phát triển thích nghi ở các khu vực dễ bị ngập lụt”.
Các khu vực này là phía Nam và Tây Nam - Quận 7, Nhà Bè, Bình Chánh cũ. Ngày xưa, khu vực này bị xem là “con trâu bước xuống cũng chìm” nhưng nơi đây dần trở thành khu vực hạng sang với mật độ dân cư dày đặc.
Nhưng mọi chuyện cũng đã rồi. Khu vực này sẽ được mở rộng có kiểm soát về phía Tây để tránh nguy cơ sụt lún. Các đô thị hiện tại sẽ giữ vững mô hình đô thị đảo để giữ lại không gian cho nước triều ra vào nhịp nhàng theo quy luật tự nhiên.
Một khu vực khác có thể kể đến là Nam Rạch Chiếc, tức là Thảo Điền - An Phú - Thủ Đức với 19 điểm ngập do mưa và triều. Do nằm trong vùng địa hình chuyển tiếp thuộc tầng cao vừa đến vùng trũng ven sông, cộng với áp lực bê tông hóa từ các khu vực xung quanh; mỗi khi mưa xuống khu này như một “túi nước khổng lồ” của thành phố.
Tuy nhiên, quy hoạch hiện đại buộc những nơi như Nam Rạch Chiếc phải khơi thông dòng chảy, đầu tư bao bảo vệ kèm cống trữ tạm thời và thoát nước trọng lực.
Khu vực 4: Vùng vành đai sinh thái, ngập mặn - khôi phục lại ít nhất 30% vùng trũng tự nhiên
Hiện tại, khu vực này nằm ở phía Nam kênh Đôi thuộc quận 8, khu vực phía Đông sông Cần Giuộc thuộc huyện Bình Chánh, quận 7 và huyện Nhà Bè.
Với khu vực này, các đề xuất quy hoạch đang khuyến nghị là giữ lại các huyện đảo, rừng ngập mặn, đất ngập nước. Tới năm 2050, nhà nước đang đặt mục tiêu khôi phục lại ít nhất 30% vùng trũng tự nhiên, bảo vệ khung cấu trúc tự nhiên và đặc trưng cảnh quan. Chính vì vậy, tuyến metro Bến Thành - Cần Giờ cũng phải khảo sát lại.
Điều sắp-dễ-hiểu thứ hai: từ giờ trở đi mỗi lần Thủy Tinh ghé chơi, chúng ta đã có chiến lược giữ - trữ - thấm - xả để ứng phó
Đây là cụm từ bạn đã thấy ít nhất hai lần ở phần nội dung trên. Thành thật mà nói đây là một bước cải tiến lớn trong quy hoạch đô thị. Nếu trước đây chúng ta xem mưa ngập là Thủy Tinh, nước lên phải đánh đuổi thì giờ đây mỗi lần Thủy Tinh ghé chơi thì chàng ta có thể vào nhà tham quan một chút.
Để đón tiếp anh bạn năm nào cũng ghé, “không gian nhà” như cây xanh, mặt nước, các vùng trũng tự nhiên sẽ trở thành mạng lưới hỗ trợ điều tiết dòng chảy. Bạn ghé chơi thì chắc chắn sẽ mang quà. Phần quà bạn để lại trước đây là nước bẩn, rác rến thì bây giờ sẽ là nguồn nước đã được xử lý để tưới tiêu, rửa đường hoặc bổ sung nước cho các sông hồ nội khu để làm mát không gian.
Bạn có thể xem 4 bước thấm - giữ - trữ - xả với dẫn giải chi tiết như sau:
- Thấm (Infiltration): Tăng diện tích bề mặt thấm bằng cách sử dụng gạch lát vỉa hè thấm nước, thảm cỏ, hoặc đất sinh học, giúp nước ngấm dần xuống các tầng đất tự nhiên thay vì bị chặn lại bởi lớp nhựa đường.
- Giữ (Retention): Giữ lại một phần nước mưa ngay tại nơi nó rơi xuống (trên mái nhà xanh, ban công, bồn cây, hoặc các vườn mưa) thay vì để toàn bộ chảy ngay xuống đường.
- Trữ (Storage): Tạo ra các không gian lưu trữ tạm thời như hồ điều hòa, công viên trũng, ao sinh học hoặc các bể ngầm dưới lòng đất để chứa lượng nước lớn trong lúc mưa cao điểm.
- Xả (Discharge): Sau khi cơn mưa qua đi và mực nước ở hệ thống hạ tầng chính đã hạ xuống, lượng nước được giữ và trữ tạm thời sẽ được xả từ từ, kiểm soát ra các sông, kênh rạch, hoặc tận dụng để tưới cây, rửa đường.
Nói chi xa, người bạn Cáp Nhĩ Tân - Trung Quốc đã áp dụng mô hình này thành công. Đây chính là “mô hình bọt biển”.
Tại Copenhagen - Đan Mạch, sau trận lụt lịch sử gây thiệt hại gần 2 tỷ USD cho thành phố, họ cũng chọn cách "lộ thiên hóa" dòng nước trên mặt đất bằng cách biến vùng trũng như sân vận động, sân trường thành “lòng chảo” hứng nước mưa tạm thời để giảm áp lực thoát nước lên các cống ngầm.
Không chỉ thế, họ còn cải thiện hệ thống lọc nước để làm sạch nước trước khi đưa ra những khu vực người dân có thể tiếp xúc.
Cùng với các chính sách khuyến khích công trình xanh và mở rộng không gian trữ nước, cách tiếp cận này đã góp phần giảm ngập úng, cải thiện vi khí hậu đô thị và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Kết
Tôi nghĩ, thành phố cũng đang cố gắng hết mức với tình hình hiện tại. Việc thẳng thắn đối diện với thực tế địa hình để chuyển từ tư duy tìm cách “đánh đuổi” Thủy Tinh, “chống ngập” thụ động sang “quản lý không gian nước” là minh chứng rõ nhất cho một chính quyền đang chủ động cầm lái cuộc chơi, thay vì chỉ mải miết chạy theo dọn dẹp sau mỗi trận mưa.
Tất nhiên, chuyển mình thành một “đô thị bọt biển” như Copenhagen hay Cáp Nhĩ Tân không phải là câu chuyện một sớm một chiều có thể thấy ngay kết quả sau vài mùa triều cường. Nhưng việc phân định rạch ròi từng vùng an toàn, vùng thích ứng, đồng thời kiên quyết trả lại không gian cho các túi trữ nước tự nhiên cho thấy Sài Gòn đã có một lộ trình bài bản và bền vững dài hạn.